Chuyện ít biết về tục thờ chó đá của người Việt

Trong đời sống hiện thực, chó là loài động vật được con người thuần dưỡng từ rất sớm, trở thành vật nuôi quen thuộc trong mỗi gia đình, làm nhiệm vụ bảo vệ, trấn áp kẻ xấu, mang lại bình an cho gia chủ. Trong quan niệm của người Việt, chó là loài vật trung thành và mang lại nhiều may mắn. Bởi vậy, mà dân gian có câu: “Mèo đến nhà thì khó, chó đến nhà thì sang”.

Loài vật này cũng có một ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tâm linh của người Việt tự ngàn đời nay, biểu hiện rõ nhất thông qua tục thờ chó đá tại nhiều làng quê với những hình thức khác nhau.

Dân làng Địch Vĩ, xã Phương Đình (Đan Phượng, Hà Nội) thờ chó đá như một vị thần và gọi là quan lớn Hoàng Thạch. Chó đá ở đây là cả một nhóm được đẽo bằng đá xanh. Ngồi giữa là chó lớn, cao 1,4m, quây quần hai bên là đàn chó nhỏ gồm 16 con kích cỡ khác nhau, rất sinh động. Nhóm chó đá này "ngồi" bệ vệ trên một bệ thờ xây bằng gạch, rộng 10m2, xung quanh bệ thờ có tường bao, ở giữa là táp môn trang trí khá đẹp. Trước mặt chó lớn đặt một bát hương rất to. Quan lớn Hoàng Thạch ngự ở giữa làng, bên cạnh đình và chùa Địch Vĩ.

Trước đây, người dân thờ chó đá ở mô đất thấp. Sau này, họ xây bệ thờ và rước ngài lên, không xây cổng, tường bao quanh để ngày lễ, đầu tháng, ai cũng có thể thắp hương cầu bình yên, may mắn.

Những người cao tuổi nhất trong làng như cụ Nguyễn Thị Hợi (70 tuổi) không biết con chó ở đó từ bao giờ. Chỉ biết trong tâm thức của người Địch Vĩ bao đời, con chó đá này chính là vị thần che chở, mang đến bình yên cho cả làng.

Trò chuyện với chúng tôi cụ Nguyễn Chí Cương, Phó ban quản lý di tích đình làng Địch Vỹ cho biết, tục thờ quan Hoàng Thạch tại làng Địch Vĩ có từ hơn 400 năm nay. Tục này xuất phát từ truyền thuyết liên quan đến nỗi oan tình trời xanh không thấu của một chàng trai tên Hoàng Thạch.

Tích xưa kể rằng, thủa trước, có 2 anh em nhà nọ, người anh tên là Ngọc Trì, người em tên là Hoàng Thạch. Người anh ra trận đánh giặc, giao lại công việc nhà cửa cho người em trông nom. Đến khi đánh giặc trở về, người anh thấy vợ mình có thai, nên nghi cho người em đã làm điều bất chính với chị dâu. Trong lúc bực tức, người anh giận dữ chém chết người em rồi mang xác vứt xuống sông.

Đến khi sinh nở, vợ người anh lại sinh ra một vật quái dị. Đến lúc này, người anh mới hay biết rằng em bị hàm oan. Về phần người em, sau khi chết, xác hóa thành khối đá, trôi dạt về khúc sông đầu làng Địch Vĩ. Kể từ đó, “ngài chó đá” được dân làng gọi bằng là Ông quan lớn hay Quan Hoàng Thạch.

Theo cụ Cương không chỉ vào ngày rằm, mùng một, thường nhà ai có việc từ dựng vợ, gả chồng, làm nhà, giỗ chạp dân làng cũng thường đến nơi thờ ông quan Hoàng Thạch để hương khói, xin thần phù hộ. Những đôi trai gái yêu nhau, gặp trắc trở, những người có nỗi oan khuất, mong được giải oan đến cầu xin đều được như ý, toại nguyện.

Cách làng Địch Vĩ 2 km, tại làng Phù Trung (xã Thượng Mỗ) cũng có phong tục thờ chó đá. Theo ghi chép sử sách và tích truyền lại, làng Phù Trung thuộc vùng đất bãi bồi sông Hồng, xa xưa là đầu nguồn của dòng sông Nhuệ cổ. Trong khuôn viên của di tích đình và chùa (đã được xếp hạng) có tượng chó đá.

Tượng chó đá đặt trên bệ thờ ở góc bên trái của sân đình. Bệ thờ xây bằng gạch, trát xi măng, giữa đặt một hòn đá tảng chân cột của ngôi đình cũ. Tượng chó tạc bằng đá xanh ở tư thế ngồi, hai chân sau áp sát xuống đất. Thần thái tượng chó linh hoạt, mắt nhìn xa xăm, toàn thân cao một mét.

Trước mặt tượng để bát hương, lễ vật đặt vào chân đá tảng hình tròn như cái mâm. Dân làng gọi là Quan Hoàng hoặc Quan Hoàng Ba, họ chăm lo hương khói, thường xuyên như lễ Thánh trong đình và lễ Phật ở chùa.

Trao đổi với chúng tôi ông Nguyễn Văn Tấn – thủ từ đình làng Phù Trung cho biết, ngày trước tượng chó đá đặt ở một gò đất cao. Trước tượng có hai cây gạo to, cao, cành lá sum suê bóng cây tỏa mát. Khi cây gạo đổ, dân làng chuyển tượng chó về vườn đình, phía trước trồng cây đa, trong vườn có nhiều cây nhãn cổ thụ che nắng cho Quan Hoàng.

“Ngài rất thiêng, chúng tôi đang xây sửa lại đình, vật dụng từ máy bơm, mọi thứ làm xong để đó, có lần máy bơm bị mất nhưng đúng 3 ngày sau người ta mang trả lại. Ngài coi sóc giữ bình yên xua đuổi yêu mà trừ ta, canh giữ nên gần như trộm cắp không có”, ông Tấn chia sẻ.

Theo ông Tấn người dân trong làng Phù Trung, khi lễ đình chùa nhất thiết phải có 3 lễ, 1 lễ cho quan hoàng 2 lễ vào điện và hậu cung. “Như tôi làm thủ từ ngày ngày quét dọn hương khói nhưng không bao giờ được quên hương khói, quét dọn bàn thờ Quan Hoàng. Với người khác đó là tượng chó đá với dân làng chúng tôi đó như vị thần canh giữ bình yên cho dân làng, bảo vệ dân làng”, ông Tấn chia sẻ.

Nói về tục thờ chó đá của dân làng làng Phù Trung, Địch Vĩ, trao đổi với chúng tôi GS Ngô Đức Thịnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam, ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho biết tục thờ chó đá đã có từ lâu. Thời vua Lý Công Uẩn đã cho dân lập đền thờ Cẩu Nhi ở hồ Trúc Bạch (Tây Hồ, Hà Nội). Đây là phong tục đẹp trong tín ngưỡng của người Việt, nên được gìn giữ và mở rộng.

Theo GS Thịnh, chó đá, nghê đá là những con vật gần gũi với tâm linh người Việt, nên được dùng để thay thế sư tử ngoại lai trong một số đình, chùa hiện nay. "Chó canh cửa là điều hợp với thực tế cuộc sống, cũng là biểu tượng của điềm lành. Người xưa quan niệm chó đến nhà là tốt nên nhiều nơi thờ cúng không chỉ trước đây mà còn ở giai đoạn cận, hiện đại”.

Theo TS Dương Văn Sáu, Trưởng Khoa Văn hóa du lịch trường ĐH Văn hóa Hà Nội, chó là loài động vật được thuần dưỡng từ sớm, để canh gác, xua đuổi những đối tượng lạ thâm nhập, giữ bình an cho dân làng. Trong tín ngưỡng, tâm linh, người ta còn tin rằng, chó có thể canh giữ, xua đuổi tà ma vào ban đêm.

Từ rất xa xưa, người Việt đã có tục thờ chó đá trước đền miếu, đình, điện, hay đặt chó đá trước cửa các gia đình quyền quý, cổng làng, các khu mộ của người quyền quý, mang ý nghĩa bảo vệ, canh gác phần âm.

Với người Việt, khi tạc hình tượng chó đá để thờ, luôn tạc tượng theo tư thế ngồi, chống 2 chân trước vừa nhằm tạo dáng về mặt điêu khắc nghệ thuật, bên cạnh đó, còn thể hiện ước vọng của nhân dân. Bởi nếu chó đứng 4 chân, có nghĩa là đang trong tư tế đối mặt với kẻ thù. Nhưng nếu chó ngồi, thì chỉ mang ý nghĩa tượng trưng chứ không phải đang thực thi nhiệm vụ. Như vậy, tư thế của chó đá còn thể hiện mong muốn về sự bình yên, không có tà ma, thế lực xấu đến quấy nhiễu.