Không thể tăng thuế để chi ngân sách thiếu minh bạch

Bộ Tài chính vừa tổ chức lấy ý kiến đề cương xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế giá trị gia tăng (GTGT), Tiêu thụ đặc biệt (TTĐB), Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), Thu nhập cá nhân (TNCN) và Thuế Tài nguyên. Trong đó, bổ sung một số mặt hàng phải áp thuế TTĐB như nước ngọt, trà, cà phê đóng lon; tăng mạnh thuế ô tô bán tải… Đặc biệt, đáng chú ý nhất là tăng thuế GTGT từ 10 lên 12%.

Đề xuất của Bộ đang gây ra những tranh cãi, nhất là trong điều kiện sản xuất kinh doanh còn nhiều khó khăn, thu nhập của người dân chưa được cải thiện.

Mặt khác, công tác quản lý thu thuế được cho là hiệu quả chưa cao và chi ngân sách còn thiếu minh bạch, lãng phí. 

PGS.TS Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam

Chính phủ phải kiểm soát nhu cầu của mình Quan điểm của ông về đề xuất sửa đổi một số luật thuế trong đó có tăng thuế GTGT từ 10% lên 12%?

Quan điểm của tôi là đừng tăng cái gì cả, phải lo cho doanh nghiệp ổn định. Ngược lại, Nhà nước phải lo cho phần chi của mình hơn là phần thu vì bây giờ chi quá nhiều và bừa bãi. Do đó, Chính phủ phải kiểm soát nhu cầu của mình.

Ngay từ khi họp hội đồng tư vấn Chính sách tiền tệ, tôi đã nói rằng, toàn bộ khóa này chỉ lo về phần chi thôi, trong đó là chi của Chính phủ, chi của Nhà nước. Trước đây xã hội hóa ít, thâm hụt ít. Nay xã hội hóa nhiều mà chi vẫn tăng, thâm hụt vẫn cao vì vướng vào bẫy nợ.

 Giảm biên chế có giải quyết được vấn đề hay không?

 Giảm biên chế không giải quyết theo cách này, không thể cải cách lương được vì tôi sống dựa vào lương, còn cấp trên không sống dựa vào lương nên tội gì cải cách lương. Lương của ta hiện nay không căn cứ vào năng suất, mà là chia đều tiền lương theo đầu người, bản chất lương là chia theo việc. Nên phải tổ chức bộ máy theo việc chứ không phải theo biên chế.

Ví dụ, lương của GS. Viện trưởng Trần Đình Thiên hiện mới chỉ gấp đôi người mới vào, mà đáng ra phải gấp 10 lần, 20 lần hay 50 lần mới đúng. Nghiên cứu khoa học mà giống như hành chính, trong khi nghiên cứu khoa học chỉ có mấy người còn những người khác chỉ là phục vụ cho người làm nghiên cứu khoa học thôi. Làm gì có người mới ra trường hai năm đã là nhà nghiên cứu khoa học... Chính điều này đã không khuyến khích những người làm việc thực sự.

Do đó, muốn cải cách bộ máy thì phải cải cách hệ thống lương.

Còn về phía nguồn thu thì sao thưa ông?

 Tất nhiên, cơ cấu nguồn thu cũng phải thay đổi. Ta đang không rõ ràng, minh bạch các nguồn phí. Trong cái thu của ta nhiều nguồn rủi ro mà càng húc mạnh vào đó thì độ rủi ro càng tăng lên, như hút dầu chẳng hạn. Chúng ta băm vào tài nguyên là thứ dễ nhất. Khai thác tài nguyên cũng như lao động rẻ tiền là dễ nhưng lại “hỏng” nhanh. Đáng ra “ông” phải đi lo chất lượng doanh nghiệp. Đấy là nguồn thu phải nhìn theo chiến lược.

Chúng ta đang ưu đãi nhiều cho doanh nghiệp nước ngoài, trong khi doanh nghiệp trong nước yếu thì lại “lột”. Sau này, muốn dựa vào doanh nghiệp nước ngoài nên lại càng phải ưu đãi. Đáng ra, nguồn thu phải dựa trên những cái lợi như công nghệ, năng lực quản trị, từ đó tạo ra nhiều tiền. Đó là logic ngược nên phải tư duy lại, từ chủ thể đến nguồn thu.

TS. Phạm Sỹ An, Viện Kinh tế Việt Nam: Cần giảm chi thường xuyên thay vì tăng thuế

 Ông đánh giá như thế nào về cơ cấu chi ngân sách của chúng ta hiện nay?

 Chi ngân sách gồm có chi cho đầu tư phát triển và chi thường xuyên, trong đó chi thường xuyên của chúng ta hiện chiếm tỷ trọng rất lớn, khoảng 65-70% trong tổng chi NSNN.

Để giảm bội chi ngân sách, một số nhà kinh tế khuyến nghị nên giảm chi thường xuyên. Khuyến nghị này đã được đề xuất từ rất lâu nhưng tiến trình giảm chi thường xuyên diễn ra rất chậm, trong đó nguyên nhân chính là do sức ỳ thể chế. Do đó, Bộ Tài chính buộc phải tìm mọi cách bù đắp cho bội chi ngân sách. 

 Nói là tìm mọi cách nhưng thực tế thì Bộ Tài chính đã chọn cách tăng thuế?

 Có 3 nguồn bù đắp cho thâm hụt ngân sách là in tiền, vay nợ và tăng thuế.

Song chúng ta đều biết, in tiền để bù đắp thâm hụt ngân sách - tạo ra hệ lụy vô cùng tai hại cho nền kinh tế, như lạm phát và lạm phát cũng là một loại thuế đánh vào thu nhập của người dân (gọi là “thuế đúc tiền”). Loại thuế đúc tiền này là thuế lũy thoái; người nghèo và người thu nhập thấp phải gánh chịu nặng nề hơn so với người giàu.

Vay nợ để bù đắp thâm hụt ngân sách sẽ làm tăng lãi suất trên thị trường và cũng tác động tiêu cực đến nền kinh tế, nhất là trong bối cảnh nợ công của chúng ta đang tăng nhanh chóng những năm gần đây. Hơn nữa, vay nợ rốt cục cũng phải trả và thế hệ tương lai sẽ phải gánh.

Như vậy, in tiền, vay nợ để bù đắp thâm hụt ngân sách đều tạo ra chi phí cho nền kinh tế, song dẫu vậy vẫn ít nhận thấy hơn là tăng thuế - tạo ra chi phí rất rõ ràng. Nói cách khác, in tiền tạo ra thuế đúc tiền hay vay nợ là hình thức đánh thuế mà người dân khó nhận thấy hơn là trực tiếp tăng thuế.

Vậy, liệu tăng thuế GTGT có hợp lý?

Theo số liệu của Bộ Tài chính, số thu từ thuế GTGT chiếm khoảng 30% trong tổng thu ngân sách, thu từ ,thuế TNDN chiếm khoảng 25%, thu từ xuất nhập khẩu chiếm 20%, thu từ dầu thô chiếm 5-10% và thu từ thuế TNCN còn thấp nữa.

Hiện nay, thu từ dầu thô đã và đang giảm theo giá dầu. Thu từ hoạt động xuất nhập khẩu cũng có xu hướng giảm mạnh vì nước ta phải giảm thuế theo lộ trình của các cam kết hội nhập kinh tế quốc tế. Như vậy, chỉ còn lại 3 nguồn để tăng thu ngân sách Nhà nước là tăng thuế TNDN, thuế GTGT và thuế TNCN.

Thuế TNDN đang giảm trong những năm qua từ 32% xuống 28%, 25%, 22%, và 20%. Để khuyến khích sự phát triển khu vực doanh nghiệp và giảm chi phí hoạt động sản xuất theo tinh thần của Chính phủ, việc tăng thuế TNDN để tăng thu ngân sách không khả thi và hợp lý.

Còn lại 2 nguồn tăng thu ngân sách là tăng thuế TNCN và tăng thuế GTGT. Song với tỷ trọng nhỏ bé trong tổng thu ngân sách, việc tăng thuế TNCN phải ở mức rất lớn mới có thể bù đắp khoản sụt giảm thu ngân sách từ các nguồn khác. Mà tăng mạnh thuế TNCN sẽ khuyến khích hành vi trốn thuế của nhóm thu nhập rất cao.

Còn lại nguồn tăng thu quan trọng nhất là tăng thuế GTGT. Tỷ trọng thu từ thuế GTGT trong thu ngân sách lớn nên việc tăng từ 10 lên 12% cũng đủ để phần nào bù đắp cho các nguồn thu ngân sách đang giảm khác. Bên cạnh đó, về mặt tổng thể, có thể sẽ phải tăng thêm một số loại thuế khác.

 Theo ông, bên cạnh tăng thuế, chúng ta có sự lựa chọn nào tốt hơn không?

 Song song với việc tăng thuế hay mở rộng cơ sở đánh thuế, Chính phủ và Bộ Tài chính cần giảm chi ngân sách trong chi thường xuyên qua việc tinh giảm bộ máy hành chính, giảm chi cho các hạng mục công trình và dự án thiếu hiệu quả.

Bên cạnh đó, Chính phủ cần tiếp tục nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong chi ngân sách, tạo thêm cơ hội để người dân được giám sát các khoản chi ngân sách và để các khoản chi ngân sách thực sự phục vụ lợi ích của người dân.

Cuối cùng, về mặt tổng thể, nếu chi ngân sách đem lại lợi ích lớn hơn so với thu ngân sách, người dân sẽ ủng hộ phương án tăng thuế hay mở rộng cơ sở đánh thuế hay thay đổi cơ cấu thuế.

Ngược lại, người dân sẽ không hài lòng và phản đối nếu chi ngân sách mập mờ, lãng phí, bị tham nhũng và dùng để chi trả lương cho bộ máy nhũng nhiễu, không phục vụ lợi ích của người dân.