Quan hệ Venezuela - Mỹ: 'Người không được hoan nghênh' và những hệ quả

19:26 25/01/2019

Sau tuyên bố persona non grata của ông Maduro đối với các nhà ngoại giao Mỹ, tình hình được dự báo sẽ còn nhiều căng thẳng.

Khi tất cả viên chức ngoại giao Mỹ đều là “người không được hoan nghênh”

Diễn biến chính trị ở Venezuela trong những ngày qua đã trở thành tâm điểm chú ý của toàn thế giới, sau khi Chủ tịch Quốc hội Venezuela - ông Juan Guaido tự xưng quyền Tổng thống Venezuela hôm 23/01/2019. Quan hệ Mỹ - Venezuela tiếp tục xấu đi khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố công nhận ông Juan Guaido như là Tổng thống lâm thời hợp pháp của Venezuela.

Để trả đũa, ngay sau đó, Tổng thống Venezuela Nicolas Manduro tuyên bố cắt đứt tất cả các mối quan hệ ngoại giao với Mỹ, buộc các nhà ngoại giao Mỹ phải rời Venezuela trong 72 giờ. Vậy điều này có ý nghĩa gì?

quan-he-venezuela-my-nguoi-khong-duoc-hoan-nghenh-va-nhung-he-qua
Tổng thống Venezuela Nicolas Manduro đã tuyên bố persona non grata với các nhà ngoại giao Mỹ tại nước này.

Về mặt bản chất, quyết định của Tổng thống Nicolas Manduro chính là việc nhân danh chính quyền hợp pháp của Venezuela, tuyên bố toàn bộ các viên chức ngoại giao và lãnh sự của Mỹ tại nước này là “người không được hoan nghênh” (persona non grata).

Persona non grata là một thuật ngữ chính trị - pháp lý tiếng Latin, được sử dụng nhiều trong công pháp quốc tế. Quy định về persona non grata xuất hiện trong hai văn kiện pháp lý quốc tế quan trọng, đó là Công ước Vienna năm 1961 về quan hệ ngoại giao, và Công ước Vienna năm 1963 về quan hệ lãnh sự. Các văn bản này quy định về những sự bảo đảm pháp lý, sự miễn trừ ngoại giao, miễn trừ lãnh sự mà các quốc gia dành cho các viên chức ngoại giao, lãnh sự của nước khác, theo nguyên tắc có đi có lại của công pháp quốc tế.

Theo quy định của hai Công ước Vienna, các viên chức ngoại giao và lãnh sự nước ngoài sẽ được quốc gia sở tại cho hưởng nhiều ưu đãi miễn trừ, như quyền bất khả xâm phạm về thân thể, tài sản, thư tín, bưu phẩm … Các viên chức ngoại giao sẽ được miễn trừ xét xử hình sự, được miễn nhiều loại thuế, phí … các túi ngoại giao không thể bị mở ra hoặc giữ lại bởi cơ quan chức năng nước sở tại. Những quy định này nhằm tạo điều kiện cho các viên chức ngoại giao, viên chức lãnh sự có thể hoàn thành nhiệm vụ của mình.

Tuy nhiên, các quyền miễn trừ này sẽ chấm dứt, nếu như các viên chức ngoại giao hay lãnh sự này bị nước tiếp nhận tuyên bố là “người không được hoan nghênh” - persona non grata, theo điều 9 Công ước Vienna năm 1961, và điều 23 Công ước Vienna năm 1963.

Đối chiếu với các quy định của hai Công ước nêu trên, Venezuela không cần đưa ra lí do cho quyết định tuyên bố các nhà ngoại giao Mỹ là “persona non grata”. Quốc gia phái cử là Mỹ chỉ có thể gọi những người này về nước, hoặc chấm dứt chức vụ của người đó trong cơ quan đại diện ngoại giao. Nếu phía Mỹ từ chối thi hành hoặc không thi hành trong một thời hạn hợp lý những nghĩa vụ của mình, phía Venezuela có thể từ chối thừa nhận người đó là thành viên của cơ quan đại diện. Thời hạn hợp lý thường được xác định theo thông lệ quốc tế là 48-72 giờ.

Đây không phải lần đầu tiên Venezuela tuyên bố persona non grata với các nhà ngoại giao Hoa Kỳ, như một cách phản đối sự can thiệp của nước này vào tình hình Venezuela. Hồi tháng 05/2018, ông Manduro cũng đã tuyên bố persona non grata với Tham tán Hoa Kỳ Todd Robinson và Trưởng bộ phận các vấn đề chính trị Brian Naranjo của Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Venezuela, vì cho rằng hai người này tham gia vào một âm mưu quân sự chống lại Venezuela. Điều khác biệt, là lần này tuyên bố persona non grata được áp dụng với toàn bộ các nhà ngoại giao Mỹ.

Những “người không được hoan nghênh” sẽ làm gì?

Có thể thấy rằng: Các viên chức ngoại giao, lãnh sự nước ngoài được hưởng những quyền miễn trừ rất lớn, để có thể thực thi nhiệm vụ của mình. Tuy nhiên, bất cứ lúc nào và không cần tuyên bố lí do, quốc gia tiếp nhận có thể tuyên bố persona non grata để tước đi những sự miễn trừ này với họ.

Thông thường, persona non grata sẽ được sử dụng trong hai tình huống:

Thứ nhất là khi các viên chức ngoại giao, lãnh sự nước ngoài phạm pháp tại nước sở tại. Khi đó, do những người này được hưởng miễn trừ xét xử hình sự, nên nếu như quốc gia phái cử không từ bỏ quyền miễn trừ xét xử (theo điều 32 Công ước Vienna 1961, điều 45 Công ước Vienna 1963) cho người phạm pháp, thì quốc gia tiếp nhận chỉ có cách tuyên bố persona non grata với người này.

Thứ hai là khi xảy ra mâu thuẫn chính trị giữa hai quốc gia, thì mỗi nước có thể áp dụng biện pháp tuyên bố persona non grata để thể hiện thái độ chính trị của mình với quốc gia phái cử. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các tuyên bố persona non grata thường xuyên được áp dụng theo kiểu “ăn miếng trả miếng” giữa hai siêu cường Hoa Kỳ và Liên Xô, cùng các đồng minh của họ. Việc trả đũa có thể là ngang bằng hay vượt cấp, tùy theo thái độ của các quốc gia.

Trong tình huống này, có thể thấy rõ phía Hoa Kỳ đã thể hiện rõ sự ủng hộ đối với ông Julian Guaido - Tổng thống lâm thời tự xưng của Venezuela, và thậm chí còn vận động các quốc gia khác thừa nhận ông này. Gần như toàn bộ các quốc gia châu Mỹ (trừ Bolivia và Cuba tuyên bố ủng hộ ông Maduro) đã tuyên bố thừa nhận ông Guaido như là tổng thống hợp pháp của Venezuela.

Để phản ứng lại, Tổng thống Venezuela Maduro đã tuyên bố persona non grata với toàn bộ các viên chức ngoại giao Mỹ tại nước này, và cho họ thời hạn 72 giờ để rời đi. Mặc dù các quy định của hai Công ước Vienna về quan hệ ngoại giao và lãnh sự không bắt buộc các viên chức này phải rời khỏi Venezuela, nhưng sau thời hạn 72 giờ, thì những người này không còn được hưởng quyền miễn trừ nữa, và có thể bị cưỡng chế trục xuất bởi các lực lượng công vụ Venezuela.

Đáp trả lại ông Maduro, ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo đã ra một thông cáo báo chí tối ngày 23/01/2019 (rạng sáng 24/01/2019 theo giờ Việt Nam). Tuyên bố này nhắc lại việc Hoa Kỳ thừa nhận ông Guaido như là Tổng thống hợp pháp của Venezuela, và sẽ hậu thuẫn cho chính quyền của ông này. Và do ông Guaido tuyên bố nước Venezuela sẽ tiếp tục giữ quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ, nên phái bộ ngoại giao Hoa Kỳ sẽ tiếp tục ở lại nước này, mà không thừa nhận chính quyền của ông Maduro, cũng như tuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ, và tuyên bố persona non grata của ông Maduro với các nhà ngoại giao Hoa Kỳ.

Phần cuối của bản thông cáo báo chí này hướng đến các lực lượng quân đội và an ninh Venezuela, kêu gọi lực lượng này bảo vệ quyền lợi của công dân Venezuela, cũng như người Mỹ và người nước ngoài khác ở Venezuela. Phía Mỹ kêu gọi tất cả các bên kiềm chế và không thực hiện các biện pháp xâm hại đến quyền miễn trừ và các đặc quyền khác của cộng đồng ngoại giao.

quan-he-venezuela-my-nguoi-khong-duoc-hoan-nghenh-va-nhung-he-qua
Ông Julian Guaido đang có được sự hậu thuẫn lớn từ phía Mỹ

Cách ứng xử của phía Mỹ càng làm chứng tỏ thêm nhận định: Luật quốc tế là một công cụ chính trị quốc tế. Không những không chấp nhận tuyên bố persona non grata của chính phủ Venezuela, mà phía Mỹ còn sử dụng một số lập luận để không thừa nhận chính quyền của ông Maduro. Cụ thể: Phía Mỹ cáo buộc cuộc bầu cử diễn ra vào năm 2018 ở Venezuela là “giả dối”. Và theo điều 187 Hiến pháp Venezuela: nếu vị trí Tổng thống bị bỏ trống, một cuộc bầu cử mới sẽ được tổ chức trong 30 ngày, và Chủ tịch Quốc hội sẽ đảm nhận chức Tổng thống trong thời gian đó.

Dựa vào lí do này, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ngay lập tức ra tuyên bố mô tả Maduro là “bất hợp pháp” và gọi quốc hội Venezuela là “nhánh hợp pháp duy nhất của chính quyền do người dân Venezuela bầu chọn”.

quan-he-venezuela-my-nguoi-khong-duoc-hoan-nghenh-va-nhung-he-qua
Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo cho biết sẽ không rút các nhà ngoại giao Hoa Kỳ khỏi Venezuela

Ứng xử này - mặc dù được hậu thuẫn bởi những lập luận ở trên - song vẫn thể hiện việc Hoa Kỳ sẵn sàng can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác, dù có hay không có các căn cứ pháp lý của công pháp quốc tế. Khi các nhà ngoại giao Mỹ bị ông Maduro tuyên bố persona non grata, phía Mỹ không có hành động trả đũa ngang bằng hay vượt cấp đối với các nhà ngoại giao Venezuela, mà lại lựa chọn cách không thừa nhận chính quyền của ông Maduro, tiếp tục giữ các nhà ngoại giao Mỹ ở lại nước này.

Nan đề cho chính quyền của ông Maduro

Cách xử sự này của Mỹ đẩy chính quyền của ông Maduro vào thế khó: Về nguyên tắc của công pháp quốc tế, hết thời hạn 72 giờ, ông Maduro hoàn toàn có thể ra lệnh cho các lực lượng công vụ Venezuela trục xuất các nhà ngoại giao Mỹ khỏi nước này. Ông Maduro sẽ có thể làm được điều này, chừng nào còn nắm được trong tay các lực lượng quân đội và an ninh - cảnh sát (không phải ngẫu nhiên mà phần cuối thông cáo báo chí của Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo lại hướng đến các lực lượng này).

Song điều này có thể dẫn đến những khả năng leo thang căng thẳng, cho phép phía Mỹ vin vào những lí do ở trên để tiếp tục trừng phạt Venezuela ở mức độ cao hơn. Nếu như quá trình trục xuất xảy ra những sự cố bất ngờ, hay có sự tổn hại đến sức khỏe, tính mạng của các nhà ngoại giao Mỹ, hay trụ sở, phương tiện, tài sản, hồ sơ, tài liệu của phái bộ ngoại giao nước này, thì tình hình sẽ trở nên rất khó kiểm soát.

Ngược lại, nếu như không thể trục xuất được các nhà ngoại giao Mỹ, tuyên bố của ông Maduro sẽ trở thành “đánh trống bỏ dùi”, "đầu voi đuôi chuột". Việc tuyên bố persona non grata với toàn bộ các nhà ngoại giao Mỹ là một thông điệp chính trị mạnh mẽ. Vậy thì việc không thực hiện được điều này sẽ tạo ra sự tổn thất lớn về uy tín cho ông Maduro. Sự hiện diện của phái bộ ngoại giao Mỹ ở giữa lòng Caracas không khác gì sự thừa nhận chính quyền tự xưng của ông Julian Guaido. Và cũng cần nói thêm rằng: Không chỉ có mình Mỹ, mà rất nhiều quốc gia châu Mỹ khác như Canada, Argentina, Brazil, Chile, Ecuador … đã tuyên bố thừa nhận ông Guaido. Tình thế này đặt ra một nan đề cho chính quyền của ông Maduro, dự báo tình hình Venezuela sẽ còn nhiều biến động trong thời gian tới.

 

Tình hình Venezuela: Mỹ liên tục gây sức ép với chính phủ Maduro

Hơn một ngày sau khi lãnh đạo đối lập Juan Guaido tự xưng quyền Tổng thống Venezuela, Mỹ liên tục gây sức ép với chính phủ của ông Marudo.

 

Video: Nổ lớn ở một trung tâm thương mại Trung Quốc

Sputnik đưa tin, một vụ nổ lớn vừa xảy ra ở thành phố Trường Xuân, Trung Quốc vào chiều 25/1.

 

Mỹ tìm cách thu tài sản của Tổng thống Venezuela để chuyển cho phe đối lập

Mỹ đang tìm cách chặn doanh thu từ dầu mỏ tới chính quyền Tổng thống Venezuela Maduro để chuyển sang cho lãnh đạo đối lập hay tổng thống tự xưng Juan Guaido.

 



Tin khác