Hàng loạt sai phạm tại nhiều dự án BT: Trách nhiệm thuộc về ai?

Nhiều sai phạm

Báo cáo tổng hợp kết quả kiểm toán năm 2017 cho thấy, qua quá trình kiểm tra 17 dự án đầu tư xây dựng theo hình thức hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT) trong năm 2017 Kiểm toán Nhà nước đã phát hiện nhiều nội dung vi phạm.

Kiểm toán Nhà nước chỉ rõ hầu hết các dự án BT đều lựa chọn nhà đầu tư theo hình thức chỉ định thầu làm giảm sự cạnh tranh và tiềm ẩn rủi ro chọn nhà đầu tư không đủ năng lực.

Đồng thời, các đơn vị thanh toán cho nhà đầu tư theo hình thức giao đất đã giải phóng mặt bằng có thu tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất thu tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê không thông qua hình thức đấu giá là chưa phù hợp quy định của Luật Đất đai năm 2013 và là kẽ hở dẫn đến thất thoát ngân sách.

Cơ quan này cũng cho rằng việc thanh toán trước cho nhà đầu tư trong khi nhà đầu tư chưa phải xuất hóa đơn giá trị gia tăng do công trình chưa hoàn thành thực chất là thanh toán trước tiền thuế giá trị gia tăng cho nhà đầu tư tại thời điểm chưa phát sinh là một điểm bất hợp lý, tạo ra việc chiếm dụng vốn từ ngân sách.

Cũng theo Kiểm toán Nhà nước, vốn đầu tư chủ yếu là vốn vay (khoảng 85%) và được tính lãi, với lãi suất tối đa huy động bằng 1,3 lần lãi suất trái phiếu Chính phủ, dẫn đến thực chất gần như toàn bộ dự án là vốn của nhà nước hoặc là vốn của nhà nước đi vay với mức lãi suất cao hơn lãi suất nhà nước huy động để đầu tư thực hiện dự án.

Điều này cho thấy việc thực hiện dự án BT không thực sự giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước.

Bên cạnh đó, cơ quan này cũng cho rằng hiện chưa có quy định về thời điểm nhà đầu tư phải góp đủ số vốn chủ sở hữu dẫn đến nhà đầu tư không bắt buộc phải góp đủ vốn chủ sở hữu theo tỷ lệ tối thiểu. Đồng thời, hiện chưa có văn bản quy định cụ thể về tỷ suất lợi nhuận của nhà đầu tư  nên có chênh lệch lớn giữa các hợp đồng (cao nhất 14%, thấp nhất 10%).

Qua kiểm toán cho thấy nhà đầu tư góp vốn chủ sở hữu chưa đầy đủ và đúng hạn như tiến độ đã cam kết trong hợp đồng  hoặc ký hợp đồng nhưng không quy định phần vốn chủ sở hữu của chủ đầu tư.

Cụ thể như dự án phân kỳ đầu tư giai đoạn 1 đường giao thông từ Cảng hàng không Thọ Xuân đi khu kinh tế Nghi Sơn số vốn góp thiếu so với cam kết 128,82 tỷ đồng; dự án công trình nút giao thông khác mức tại nút giao thông ngã ba Huế - thành phố Đà Nẵng.

Hay như tại Hà Nam có dự án sân vận động Đồng Văn và hạ tầng khu đất xung quanh; dự án hạ tầng kỹ thuật khu hồ A1 (giáp bệnh viện Lao) và tuyến đường nối từ đường Trần Hưng Đạo với đường 42m thuộc quy hoạch khu đô thị Liêm Chính, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam…

Bên cạnh đó, theo cơ quan này, việc xác định lãi suất vốn vay còn sai sót, thiếu cơ sở; ký kết hình thức hợp đồng không phù hợp, quy định không rõ ràng thời điểm thực hiện nghĩa vụ với ngân sách làm tăng chi phí lãi vay trong phương án tài chính…

Ngoài ra, tình trạng lập dự án, phê duyệt thiết kế dự toán của hầu hết dự án còn sai sót về khối lượng, định mức đơn giá. Qua kiểm toán tại 30 dự án BT từ trước đến nay, Kiểm toán Nhà nước đã kiến nghị xử lý tài chính 4.515 tỷ đồng, trong đó có dự án tỷ lệ xử lý tài chính lên đến 27% tổng giá trị dự án được kiểm toán.

Trách nhiệm thuộc về ai?

Trước đó Thanh tra Chính phủ cũng chỉ ra hàng loạt sai phạm dự án BT xảy ra tại nhiều địa phương. Tháng 11/2017 Thanh tra Chính phủ chỉ ra sai phạm dự án xây dựng, cải tạo nâng cấp tỉnh lộ 295B được đầu tư xây dựng theo hình thức BT tại tỉnh Bắc Ninh.

Theo đó Thanh tra Chính phủ chỉ rõ việc giao đất sai quy định cho chủ đầu tư, mặc dù dự án chưa hoàn thành. Cụ thể, tháng 9/2011, Sở Giao thông vận tải tỉnh Bắc Ninh ký hợp đồng BT với Công ty TNHH Xây dựng đường 295B triển khai dự án với tổng vốn đầu tư hơn 1.223 tỉ đồng.

Thời gian thực hiện của dự án là 36 tháng kể từ ngày khởi công (27/2/2011). Đến tháng 3/2017, nhà đầu tư đã thi công xong lòng đường, giá trị khối lượng đã nghiệm thu 628 tỉ đồng, chậm tiến độ 36 tháng.

Trong kết luận của Thanh tra Chính phủ, cơ quan này nêu rõ, việc chỉ định nhà đầu tư đàm phán trực tiếp hợp đồng dự án là chưa đáp ứng các điều kiện theo quy định của Chính phủ. Cùng với đó, UBND tỉnh Bắc Ninh thực hiện giao đất dự án cho nhà đầu tư để thanh toán dự án BT có giá trị tiền sử dụng đất lớn hơn giá trị khối lượng công trình BT hoàn thành.

Việc làm này, theo Thanh tra Chính phủ là vi phạm quy định của pháp luật bởi tổng diện tích đất đã giao trên 1,2 triệu m2, trong đó có gần 131.000 m2 đã xác định phải tính tiền sử dụng đất với số tiền 718 tỉ đồng; còn 917.000 m2 đất giao chưa xác định diện tích tính tiền và chưa tính tiền sử dụng đất.

Thời điểm đó công trình BT chưa được hoàn thành, nghiệm thu và chuyển giao cho cơ quan nhà nước. Hơn nữa, Thanh tra Chính phủ xác định dự án này đã gây thất thoát ngân sách nhà nước khi UBND tỉnh Bắc Ninh đã xác định tiền sử dụng đất đối ứng BT không tuân thủ quy định đấu giá quyền sử dụng đất mà áp dụng phương pháp so sánh để xác định tiền sử dụng đất phải nộp.

Tháng 7/2017, Thanh tra đã chỉ rõ, các dự án BT triển khai trên địa bàn Hà Nội còn những khuyết điểm vi phạm như: Giai đoạn từ năm 2008-2012, UBND TP Hà Nội chưa thực hiện đúng việc lập, phê duyệt, công bố danh mục các dự án theo quy định gây ảnh hưởng đến lựa chọn nhà đầu tư.

Từ đó các thông tin cần thiết về chủ trương đầu tư, các lĩnh vực, dự án kêu gọi đầu tư không được công bố rộng rãi, dẫn đến hạn chế số lượng nhà đầu tư, giảm tính minh bạch và cạnh tranh công bằng.

Các dự án chỉ định thầu đều có lý do chung là các dự án cấp bách, cấp thiết nhưng UBND TP Hà Nội không thực hiện đúng quy trình, quy định, không có số liệu để chứng minh hay làm rõ thực trạng, mức độ chính xác của việc cấp bách hay cấp thiết. Chính vì thế nhiều nhà đầu tư tại thời điểm được lựa chọn để thực hiện dự án nhưng năng lực tài chính hạn chế, không đảm bảo như Công ty CP Tasco đối với Dự án Đầu tư xây dựng tuyến đường Lê Đức Thọ - Xuân Phương. Công ty Bitexco với Dự án xây dựng đường bao quanh Khu tưởng niệm Chu Văn An.

Hầu hết các dự án đều bị chậm tiến độ so với yêu cầu và nguyên nhân được xác định chủ đầu tư không đủ năng lực huy động vốn, bố trí vốn chủ sở hữu tham gia dự án của Nhà đầu tư yếu kém không đảm bảo giải ngân theo tiến độ cam kết như Dự án Đầu tư xây dựng đường trục Nam tỉnh Hà Tây; Dự án Đầu tư xây dựng tuyến đường từ đường Lê Đức Thọ đến Khu đô thị mới Xuân Phương; Dự án Đầu tư xây dựng đường bao quanh Khu tưởng niệm Chu Văn An...

Theo PGS.TS Bùi Thị An – Đại biểu Quốc hội khóa 13 cho rằng, sai phạm của dự án giao thông BT, BOT trên cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng làm méo mó chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước trong việc huy động vốn xã hội hóa, giảm niềm tin của nhà đầu tư chân chính, gây bức xúc trong dư luận xã hội.

Bà An đề nghị: “Xem xét trách nhiệm cá nhân lãnh đạo cần xem dự án ai ký thẩm định, phê duyệt, ai ký cấp phép? Trước hết, lãnh đạo ký các quyết định thẩm định, phê duyệt, ký quyết định chỉ định nhà đầu tư mà có vi phạm khuyết điểm phải chịu trách nhiệm.

Ví dụ trong quyết định chỉ định thầu, khi ký quyết định lãnh đạo thành phố có thẩm định năng lực tài chính của doanh nghiệp hay không? Có nắm rõ tình hình hoạt động của doanh nghiệp hay không?”.

Theo Phó Giáo sư Bùi Thị An, cần phải làm rõ số tiền chênh lệch được các cơ quan quản lý đề nghị thu hồi đồng thời làm rõ tại nếu không thu hồi tiền rơi vào túi ai?

Theo Phó Giáo sư An, khi làm rõ trách nhiệm cá nhân trong những vi phạm khuyết điểm tại dự án BT đồng thời phải đưa ra xử lý trách nhiệm cá nhân trách nhiệm tập thể một cách công khai, minh bạch sai đâu xử lý ở đó.

“Tinh thần xử lý đúng như Nghị quyết Trung ương 4 Khóa XII, đó là cương quyết xử lý cán bộ đảng viên sai phạm và không có vùng cấm đối với bất cứ ai vi phạm. Ngay cả trường hợp cán bộ lãnh đạo nghỉ hưu, chuyển công tác nếu vi phạm cũng phải làm rõ, xử lý nghiêm”, bà An cho biết.