Họa vô đơn chí

Phán quyết này đến sau khi Uber vừa bị rút giấy phép hoạt động ở London– một thị trường quan trọng nhất của họ ở Châu Âu, do không có giải pháp khả thi để bảo vệ người tiêu dùng theo pháp luật Anh quốc.

Tòa Công lý Châu Âu tuyên bố: "Dịch vụ được cung cấp bởi Uber kết nối các cá nhân với các tài xế không chuyên được bao hàm trong những dịch vụ thuộc lĩnh vực vận tải". "Các quốc gia thành viên, vì vậy, sẽ có thể áp dụng các điều kiện của lĩnh vực vận tải hành khách đối với dịch vụ Uber".

Nhận định về phán quyết Jakob Kucharczyk - phó chủ tịch phụ trách cạnh tranh và chính sách EU của Hiệp hội máy tính và truyền thông (CCIA) có trụ sở ở Washington DC, cho rằng ông ta rất lấy làm tiếc vì phán quyết có tác động đe dọa đến việc áp dụng hài hòa hóa các quy định của EU về trung gian trực tuyến. Việc hài hòa hóa nói trên, mang mục đich bảo đảm chắc chắn rằng các nhà đổi mới trực tuyến có thể đạt tới khả năng mở rộng và sức cạnh tranh lớn hơn ở EU, không bị hạn chế bởi những cấm đoán bất hợp lý ở các quốc gia. Đây là một cú đánh mạnh vào tham vọng của EU về việc xây dựng một thị trường số tích hợp đơn nhất.

Nền kinh tế tự do

Từ ý tưởng tìm người đi cùng xe còn chỗ trống trên những diễn đàn, trang web ở Châu Âu, kiểu như Mitfahrengelegenheit hay Fahrgemeinschaft đầu những năm 2000 để chia sẻ chi phí nhiên liệu, các sáng lập viên Uber cùng các nhà phát triển (trong đó có Thuận Phạm – một người Mỹ gốc Việt) viết nên ứng dụng đặt xe hướng tới việc tận dụng các xe hơi cá nhân nhàn rỗi tạm thời có thể kiếm thêm thu nhập bằng cách đón những người có nhu cầu đi lại. Với Uber, hành khách có thể gọi một chuyến đi thông qua một ứng dụng trên điện thoại thông minh của họ.

Sự ra đời của Uber là sự cổ súy mạnh mẽ cho nền kinh tế tự do (gig economy) - một môi trường trong đó có các công việc tạm thời, doanh nghiệp sẽ thỏa thuận với những người lao động tự do về một sự cam kết ngắn hạn giữa đôi bên. Người ta có thể tận dụng thời gian nhàn rỗi, tài sản nhàn rỗi để thực hiện các công việc ngắn hạn. Nó chấm dứt khi hết nhàn rỗi. Từ một start-up nhỏ của Thung lũng Silicon, sau 7 năm Uber thành một doanh nghiệp có giá trị 68 tỷ đô la Mỹ với sự tham gia của hàng triệu tài xế không không chuyên tại hơn 600 thành phố trên toàn cầu. Ý tưởng Uber được vận dụng trong rất nhiều ngành nghề khác nhau như giúp việc nhà, giao hàng ở nhiều nước. Ở Việt Nam, dịch vụ kết nối người có nhu cầu dọn dẹp nhà cửa đã được triển khai theo mô hình Uber như Okiaf hay Wiido.

Vụ kiện ở Châu Âu đã được giới kinh doanh và luật gia khắp nơi trên thế giới quan sát như một chỉ số về sự thịnh vượng của nền kinh tế tự do. Nhiều chuyên gia công nghệ nói rằng pháp quyết sẽ ảnh hưởng lớn đến các thế hệ khởi nghiệp tiếp theo nhiều hơn là tác động đến chính Uber.

Uber ra đời, với sự tối ưu về chi phí giao dịch, đã làm cho việc đi lại của người tiêu dùng trở nên thuận tiện và rẻ hơn so với taxi truyền thống. Hầu hết các nghiệp đoàn taxi trên thế giới đều mong muốn pháp luật xác định Uber nói riêng hay dịch vụ cung cấp ứng dụng đi nhờ xe nói chung là dịch vụ vận tải và phải được đối xử như những hãng taxi khác.

Ngoài lobby chính sách, không ít các cuộc phản đối, thậm chí biểu tình, kiện cáo gay gắt. Bản thân vụ án do Tòa Công lý Châu Âu thụ lý cũng được tiếp nối từ đơn kiện của hiệp hội taxi chuyên nghiệp ở Barcelona về việc các hoạt động của Uber tại Tây ban nha là những hành vi cố tình gây nhầm lẫn và cạnh tranh không lành mạnh.

Nhưng bản thân ngành taxi và cho thuê xe cũng đã tự cải tiến nhiều. Ở Anh, người ta không dùng thẻ tín dụng để đi taxi cho đến khi Uber xuất hiện. Hay việc taxi có thể gọi bằng các ứng dụng di động của các hãng.

Tài xế hay Uber là người kinh doanh vận tải

Uber ra đời đã thách thức các nhà quản lý trong việc gọi tên và xếp loại dịch vụ. Từ 2010 đến nay, cuộc tranh cãi Uber là dịch vụ vận tải hay không vẫn chưa thể chấm dứt. Cốt lõi của vấn đề chính là quyền quyết định giá cả.

Tòa Công lý Châu Âu cho rằng "thực tiễn hoạt động có ảnh hưởng mang quyết định các điều kiện mà theo đó các tài xế cung cấp dịch vụ" và khi không có ứng dụng di động Uber thì người ta không thể dùng dịch vụ của các tài xế kia.

Một luật sư của hãng luật Gowling WLG nhận định: "Uber kiểm soát các tài xế của họ, bằng khả năng thiết lập giá và thực tế là dịch vụ điện tử của nó không tách rời trải nghiệm của người tiêu dùng cuối cùng, điều này có nghĩa là nó không chỉ đơn thuần là một nền tảng kết nối tài xế với hành khách"; "Phán quyết này giúp làm rõ thân phận của Uber trên thị trường".

Việc thay mặt tài xế quyết định giá khởi điểm và thay đổi giá linh hoạt theo hướng cao hơn phụ thuộc quan hệ cung cầu tại thời điểm yêu cầu dịch vụ của hành khách làm cho quan điểm nhìn nhận Uber là doanh nghiệp vận tải được củng cố bởi lẽ thị trường, với nguyên tắc cốt lõi là tự do hình thành giá cả, nếu không phải bên cung cấp dịch vụ vận tải, anh không thể đưa ra giá hoặc áp đặt giá. Đây cũng là quan điểm của Bộ Công Thương Việt Nam được thể hiện trong hàng loạt các trao đổi, thảo luận tại các hội thảo về hợp đồng điện  tử trong loại hình kinh doanh vận tải hành khách bằng xe hợp đồng.

Tuy vậy, nếu nhìn nhận từ điều khoản dịch vụ mà Uber hay các hãng kết nối đi nhờ xe khác như Grab hay Lyft, có thể thấy đã có sự đồng thuận cho phép ứng dụng thực hiện các thao tác quyết định giá. Hiển nhiên, việc từng khách hàng và tài xế trực tiếp thỏa thuận giá vẫn là điều rõ ràng nhất về tự do giao kết. Nhưng, điều đó không làm cho dịch vụ này thống nhất và rất tốn kém thời gian cho việc thương lượng. Giảm thiểu chi phí giao dịch, thậm chí thuê nền tảng để thực hiện giao dịch là lựa chọn của rất nhiều dịch vụ mà Uber chỉ là một trong những nhà cung cấp dịch vụ nền tảng ấy.

Tài xế không đồng ý có nguyên vẹn quyền rút lui, không cài đặt và sử dụng nó. Trường hợp đã sử dụng, họ vẫn có quyền không đồng ý và rút khỏi mối quan hệ với nhà cung cấp dịch vụ. Việc quyết định đưa ra mức giá tối thiểu nào đều phải được tính toán để bảo đảm tài thu nhập của tài xế trở nên chấp nhận được với thời gian và công sức của họ bỏ ra, họ hoàn toàn hiểu biết điều này và đồng thuận để Uber thực hiện thay bằng các thuật toán.

Trong tất cả các cuộc chiến pháp lý cũng như các hoạt động quảng bá, Uber đã luôn khẳng định, nó chỉ là một ứng dụng số đóng một vai trò trung gian giữa các tài xế với khách hàng đang tìm kiếm một cuốc xe và nó xứng đáng được xếp vào dịch vụ trực tuyến với những quy tắc pháp luật bớt khắt khe hơn đối với dịch vụ vận tải hành khách truyền thống. Theo đó, tài xế là người kinh doanh vận tải còn Uber chỉ cung cấp nền tảng kết nối, cung cấp môi trường giao dịch và hưởng thù lao theo tỷ lệ nhất định.

Ở Việt Nam, quy định về thí điểm ứng dụng khoa học công nghệ quản lý vận tải hành khách theo hợp đồng cũng đã xác định các đơn vị như Uber, Grab là các đơn vị cung cấp dịch vụ ứng dụng khoa học công nghệ, các tài xế là xã viên của các hợp tác xã vận tải. Cách xác định này, về cơ bản là giống với quan điểm của Uber và Grab.

Tương lai nào cho Uber

Tiếp theo những thay đổi ở thượng tầng và các cuộc chiến pháp lý, gần đây, Uber đã tiếp cận hướng đi theo cách thương lượng và đối thoại nhiều hơn là tranh cãi dưới sự điều hành của tổng giám đốc mới Dara Khosrowshahi.

Sau khi có phán quyết, người phát ngôn của Uber nói rằng phán quyết này sẽ không thay đổi điều gì ở hầu hết các nước EU nơi mà họ đã hoạt động theo luật vận tải bản địa.

Thực ra thì Uber cũng từng thắng kiện theo luật cạnh tranh cũng như bảo vệ người tiêu dùng ở Ba lan năm 2016. Họ được coi là dịch vụ kết nối số và được đối xử như những nhà công nghệ số khác. Vượt qua những thách thức pháp lý bằng đối thoại là một bước đi khôn ngoan và chắc chắn. Họ thừa nhận quản lý những dịch vụ giống như họ tất nhiên là cần thiết và hợp lý. Bởi vậy, đối thoại với các thành phố khắp Châu Âu sẽ vẫn tiếp tục. Các quan chức Uber xác định đây là cách tiếp cận mà sẽ được sử dụng để bảo đảm rằng ai cũng có thể tiếp cận một chuyên đi đáng tin cậy bằng một lần chạm nút.

Mặc dù vậy, sự an toàn của người tiêu dùng chắc chắn sẽ là khía cạnh tiếp theo mà hãng này phải đối mặt. Bởi lẽ, tiêu chuẩn bảo vệ người tiêu dùng ngày càng cao theo sự phát triển của kinh tế, xã hội và việc trao đổi văn hóa, thông tin pháp luật giữa các nước.

Vụ rút giấy phép Uber tại London vì chưa bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng là gợi ý tốt cho các chính quyền đô thị và các hãng taxi truyền thống học hỏi trong xây dựng quy định quản lý cũng như đấu tranh pháp lý.

Muốn tồn tại, Uber cùng các hãng kết nối vận tải phải thay đổi theo hướng an toàn hơn cho hành khách. Sàng lọc, tuyển chọn kỹ đối tác tài xế, đồng thời thêm các chức năng báo động, gọi cấp cứu trong ứng dụng cũng không phải là ý tưởng tồi và khó thực hiện. Sự ủng hộ của người tiêu dùng, chắc chắn là một vũ khí lợi hại nhất có thể chống đỡ lại những hạn chế hay áp đặt.