Đời sống
02/10/2017 16:15Đồ chơi công nghệ từ sắt tây
Làng Khương Hạ, phường Khương Đình, Quận Thanh Xuân, Hà Nội có nghề làm đồ chơi tồn tại gần trăm năm, từ nguyên liệu phế liệu sắt tây, cắt từ các vỏ lon, vỏ hộp sữa, vỏ hộp bánh. Từ sắt tây, người chế tác đồ chơi vốn là thợ thiếc giỏi, khéo tay, tiến hành cắt gò, hàn, tạo dáng làm ra hàng trăm mẫu đồ chơi như các loại ôtô lớn nhỏ, tàu hỏa, tàu thuỷ, con thỏ, con bướm, con chim, nồi, xoong, nhà, trống, còi...
Đơn giản chỉ bằng công cụ đe, búa, kéo, đục, mỏ hàn thiếc, thợ làm đồ chơi bằng sắt tây cho xuất xưởng nhiều mẫu mã, được trẻ con yêu thích nhất: Con bướm có hai cánh xoè ra cụp vào như bay lượn; chú thỏ vừa đi vừa gõ trống ngộ nghĩnh; Chiếc còi thổi trong thân có hạt sỏi, khi thổi phát tiếng kêu vui nhộn; Chiếc tàu thuỷ chạy trên mặt nước xình xịch như động cơ máy nổ...
Những con tàu mới thành hìnhChúng tôi tới Khương Đình, Hà Nội trong ngôi nhà 5 tầng khang trang, cơ ngơi gây dựng nhờ làm tàu thuỷ đồ chơi, số 30 ngõ 29/68 phố Khương Hạ của anh Nguyễn Mạnh Hùng, la liệt những chiếc tàu thuỷ to nhỏ bằng sắt tây. Đây là gia đình duy nhất còn duy trì nghề làm tàu thuỷ - loại đồ chơi công nghệ chế từ sắt tây, chạy bằng dầu hỏa từ trước tới nay đều được trẻ thơ ưa chuộng.
Sản phẩm tàu thuỷ đồ chơi đang hoàn thiện, trong nhà là lô hàng mới sản xuất sau tết Trung thu. Anh Nguyễn Văn Hùng cho biết: Gia đình trước 8 anh em đều làm nghề này, sau do đồ chơi ngoại nhập vào thị trường nhiều khó cạnh tranh nên chỉ còn hộ nhà tôi trụ lại làm được bởi yêu nghề, trọn đời gắn bó với nghề.
Việc gò hàn bán tại phố Hàng Thiếc, còn tại nhà làm hoàn thiện, công đoàn cuối cùng sơn, trang trí màu sắc sản phẩm tập trung thành phẩm vào kho chứa ở các tầng chơi chuẩn bị xuất xưởng đi các nơi.
Vừa làm vừa trò chuyện, chỉ tay vào chiếc tàu thuỷ sắt tây chạy bằng dầu hỏa với bánh lái chân vịt chạy trong chậu nước, hồ, ao làng, ngày nào, người thợ làm đồ chơi tuổi gần 50 kể: Nghề làm tàu thuỷ và các đồ chơi bằng sắt vốn là nghề truyền thống ở Khương Hạ. Vào trước những năm đầu thập niên 90, tàu thuỷ sắt thuộc món đồ chơi "công nghệ" gắn với ký ức tuổi thơ. Nom giản đơn nhưng tàu thuỷ sắt di động chuyển trên mặt nước và phát ra tiếng kêu như tàu thuỷ thật.
Từ phế liệu vỏ hộp sữa Ông Thọ, chiếc tàu thuỷ được người thợ tự nghĩ ra mẫu mã rồi làm hoàn toàn thủ công. Sau khi phác hoạ, họ cắt các mảnh sắt tây, uốn, gò, cắt, đúc giũa, hàn để tạo ra mũi tàu, thân, ống khói, bánh lái.
Từng chi tiết một đều đòi hỏi kiên trì, độ chính xác cao. Bởi ráp không đúng tàu thuỷ không nổi được trên mặt nước, thậm chí còn lệch và nghiêng, khố, mấu chốt bí quyết là ở nồi hơi và lá đồng ở bên trong nồi hơi. Nếu làm không đúng kỹ thuật, tàu không chạy được và không tạo được tiếng phạch phạch giống tàu thuỷ được.
Tàu thuỷ gò hàn hình dáng đẹp, hoàn chỉnh được đem sơn màu. Thợ làm đồ chơi thường dùng sơn nước, lấy chổi quét màu sắc tạo nét kỳ ảo, lung linh. Thường màu sắc rực rỡ, sặc sỡ như xanh lá cây, xanh lam, đỏ cờ, đỏ hồng, vàng chanh, vàng rực, đen tuyền... hay được chọn lựa. Và muốn tàu thuỷ bằng sắt tây vừa đẹp vừa chuyển động trên mặt nước phát ra âm thanh, người thợ phải tạo được buồng hơi, hơi nước, gò ống dẫn hơi.
Khi chơi, đổ dầu vào ô dầu, châm bấc đốt lửa, ngọn lửa bốc hun nóng hộp nước, tạo hơi nước, tạo lực đẩy tàu thuỷ đi. Hấp dẫn hơn, trẻ em chơi điều chỉnh bánh lái gắn dưới gầm tàu cho tàu thuỷ chạy quanh chậu nước.
Cũng bởi tàu thuỷ làm thủ công tỉ mỉ nên nghề làm đồ chơi "công nghệ" tàu thuỷ sắt khó bắt chước làm đại trà được. Ngay cả bên Trung Quốc cũng qua Việt Nam đặt hàng do anh Nguyễn Văn Mạnh Hùng sản xuất về bán.
Những năm trước, những chiếc tàu thuỷ chật vật mới bán được do món đồ chơi truyền thống này khó cạnh tranh trong dịp Trung thu. Thời gian gần đây, những chiếc tàu thuỷ bằng sắt tây được tiêu thụ mạnh, xuất bán quanh năm.
Tàu thuỷ đồ chơi được chuyên làm cung cấp đến các cửa hàng bán đồ lưu niệm cho người nước ngoài ở phố cổ Hà Nội, tại Hải Phòng, thành phố Hồ Chí Minh. Mỗi năm anh Nguyễn Văn Mạnh Hùng sản xuất và bán hết 1.500 chiếc tàu thuỷ đồ chơi.
Sản phẩm tàu thuỷ Khương Hạ này độ dài chỉ bằng nửa hoặc một gang tay, giá bán 60.000 VNĐ và 200.000 VNĐ. Cũng có chiếc chạy bằng pin do nhu cầu kích cỡ hoặc người chơi đặt hàng. Chiếc to nhất dài 1m bày giữa nhà anh Hùng có giá tới 8 triệu VNĐ.
