Dự án yếu kém ngành Công Thương: Xử lý nhưng không dùng ngân sách

Văn phòng Chính phủ vừa có thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ tại phiên họp thứ năm Ban Chỉ đạo xử lý các tồn tại, yếu kém của một số doanh nghiệp và dự án yếu kém chậm tiến độ, kém hiệu quả thuộc ngành Công Thương.

Thông báo kết luận nêu rõ, năm 2017, Ban Chỉ đạo, các Bộ và các doanh nghiệp đã bám sát nguyên tắc, quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ để xử lý các tồn tại, yếu kém của một số dự án, doanh nghiệp chậm tiến độ, kém hiệu quả thuộc ngành Công Thương, hoàn thành cơ bản các nhiệm vụ, công việc đề ra, đạt kết quả tích cực ban đầu.

Hiện 12 dự án yếu kém ngành Công Thương đã có chuyển biến tích cực như Công ty cổ phần DAP 1 Đình Vũ - Hải Phòng, Thép Việt - Trung đã bù đắp được chi phí sản xuất, kinh doanh và bắt đầu có lãi; một số dự án, doanh nghiệp đã khởi động lại và duy trì sản xuất khá ổn định, giá bán cao hơn chi phí biến đổi nên đã giảm lỗ; một số Công ty: PVTEX Đình Vũ – Hải Phòng, Ethanol Quảng Ngãi đã có hướng xử lý rõ hơn, như khắc phục các vướng mắc về kỹ thuật, hợp tác để khởi động nhà máy, hợp tác để tìm kiếm thị trường tiêu thụ….

Tuy nhiên, những vướng mắc, tồn tại về hợp đồng EPC và tài chính của một số dự án, doanh nghiệp vẫn còn chậm được xử lý theo đúng chủ trương, thời hạn đề ra.

Phó Thủ tướng yêu cầu các Tập đoàn, Tổng công ty khẩn trương rà soát, đề xuất các giải pháp phù hợp để xử lý các tồn tại, vướng mắc của từng dự án, doanh nghiệp trực thuộc, kịp thời báo cáo Bộ Công Thương.

Phó Thủ tướng yêu cầu các Tập đoàn, doanh nghiệp cần tiếp tục xử lý vướng mắc, tồn tại về hợp đồng EPC và quyết toán dự án ngay trong Quý I/2018, chậm nhất trước tháng 6/2018 phải hoàn thành phương án xử lý theo các bước: đàm phán, thống nhất giải pháp xử lý đến thuê tư vấn và hỗ trợ của Bộ Tư pháp trong trường hợp khởi kiện ra Tòa án, Trọng tài.

Theo báo cáo của Bộ Công Thương, tổng mức đầu tư ban đầu của 12 dự án là 43.000 tỷ đồng, sau đó được điều chỉnh tăng lên 63.000 tỷ đồng (tăng 45%). Tổng số lỗ lũy kế 12 dự án đến cuối năm 2016 là 16.000 tỷ đồng, tổng nợ phải trả là 55.000 tỷ đồng.

Đến nay trong số 12 dự án, hiện có 6 nhà máy vận hành nhưng thua lỗ, 3 dự án, nhà máy dừng thi công, 3 nhà máy dừng hoạt động.

Câu hỏi lúc này liệu nhà nước có tiếp tục “bơm” tiền cứu các dự án này hay sẽ để thị trường quyết định? Và lộ trình hết năm 2018 cơ bản giải quyết xong dự án thua lỗ, yếu kém liệu có làm được khi đến nay đã hết quý 2 năm 2017 nhưng nhiều dự án vẫn chưa chuyển biến?

Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Phạm Quý Thọ - Chuyên gia chính sách công, ủng hộ quan điểm chỉ đạo của Chính phủ và cho rằng nên không lấy tiền ngân sách cứu dự án này.

“Tôi cho rằng đây là chủ trương đúng đắn của Chính phủ, kể cả việc ngân sách có tiền cũng không cứu chứ chưa nói đến việc ngân sách khó khăn như hiện nay”, ông Thọ nói.

PGS Phạm Quý Thọ cho biết, mục tiêu ban đầu khi xây dựng 12 dự án là tốt nhằm phát triển công nghiệp. Tuy nhiên, ngay khi triển khai nhiều dự án có tổng mức đầu tư bị đẩy lên. Hoặc có dự án đến khi hoàn thành đi vào hoạt động bị thua lỗ do nguyên liệu đầu vào cao, giá thành sản phẩm bán ra thấp.

Nêu dẫn chứng cụ thể PGS Thọ cho biết, dự án Nhà máy Gang thép Thái Nguyên giai đoạn 2 có mức đầu tư ban đầu là 3.000 tỷ đồng sau đó tăng tổng mức đầu tư lên 8.000 tỷ đồng.

Một dự án có mức đầu tư lớn như vậy nhưng sản phẩm sản xuất ra chỉ là thép xây dựng bình thường, không có gì đặc biệt thì rất  khó có thể cạnh tranh.

Theo PGS Thọ, nguyên nhân dẫn đến 12 dự án của ngành Công Thương thua lỗ cũng xuất phát từ việc thiếu tính toán về thị trường, đặc biệt thiếu tính toán giá thành đầu vào sản xuất.

Điển hình như tại dự án Nhà máy Đạm Ninh Bình do Tập đoàn Hóa chất Việt Nam làm chủ đầu tư. Dự án được thiết kế có công suất 560 nghìn tấn vốn đầu tư 667 triệu USD (tương đương 12.000 tỷ đồng), vận hành năm 2012 nhưng liên tục thua lỗ. Riêng năm 2012 đã lỗ 75 tỷ đồng và sau 6 năm lỗ lũy kế lên đến hơn 3.000 tỷ đồng; năm 2016 đã phải dừng hoạt động một thời gian dài.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự thua lỗ là khi xây dựng dự án đã không tính đến giá nguyên liệu đầu vào bị tăng nhanh trong khi giá thành sản phẩm lại sụt giảm. Nếu như năm 2012 giá phân Urê ở mức 460 USD/1 tấn thì hiện tại chưa bằng 1 nửa, tức là dưới 230 USD/1 tấn.

Trong khi đó đổi trong chương trình tạp chí kinh tế cuối tuần tại Đài truyền hình Việt Nam, TS Trần Đình Thiên – Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, việc Chính phủ bỏ tiền để cứu những dự án yếu kém của ngành Công Thương khó khả thi vì Chính phủ có tuyên bố rất rõ ràng là không cứu những doanh nghiệp thua lỗ.

Theo ông Thiên bản chất của vấn đề đầu tư vào 12 dự án ngành Công Thương như mang tiền nuôi doanh nghiệp xác sống tức là đang hoạt động nhưng thua lỗ và chết dần.

“Những dự án này thua lỗ do nguyên nhân lịch sử bắt nguồn từ việc không tính được giá cả thị trường, rủi ro thị trường, cái đó đúng nhưng đặt ra vấn đề tại sao không tính được rủi ro thị trường đến mức như vậy”, Tiến sĩ Thiên đặt vấn đề.

Theo Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam hàng loạt dự án của các tập đoàn do Bộ Công Thương quản lý đều dính vào rủi ro thị trường, trong đó rủi ro thị trường gắn với câu chuyện giá đầu vào tăng.

“Hợp đồng EPC đội giá lên, nâng lãi suất làm giảm tính khả thi dự án, dẫn đến âm vốn rất dài. Việc âm vốn dài như vậy mà Nhà nước mang tiền ra để tiếp tục chịu âm vốn đó, tôi cho đây là quyết định dại dột”, Tiến sĩ Thiên khẳng định.

Ông Thiên cũng cho biết, với 12 dự án ngành Công Thương có hai vướng mắc lớn nhất: Một là phê duyệt dự án đơn giản, phê duyệt nhanh nhưng triển khai chậm, kéo dài dẫn đến đội vốn; Hai là thiếu tính toán thị trường bao gồm có cả đầu ra và đầu vào.

“Khi lập dự án những doanh nghiệp này đưa ra tính toán thị trường đơn giản theo kiểu 'đếm cua trong lỗ', lúc lập dự án thì mọi tính toán đều cho thấy có lợi nhuận lớn nhưng khi thị trường thay đổi không có phương án khác thay thế. Nút thắt lớn nhất vẫn là thể chế theo nghĩa trách nhiệm không rõ ràng, nên đầu tư tùy tiện, đơn giản. Đó là bản chất vấn đề”, ông Thiên nói.