Ngân hàng có nguy cơ bị rửa tiền cao: Cơ chế nào kiểm soát?

Ngân hàng Nhà nước (NHNN) vừa có báo cáo tóm tắt Đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, tài trợ khủng bố tại Việt Nam giai đoạn 2012 - 2017.

Đây là lần đầu tiên Việt Nam thực hiện đánh giá rủi ro quốc gia. Mức xếp hạng rủi ro quốc gia về rửa tiền, tài trợ khủng bố được quyết định dựa trên kết quả đánh giá nguy cơ và tính dễ tổn thương về rửa tiền, tài trợ khủng bố của quốc gia.

Các cơ quan tham gia vào việc cung cấp thông tin, số liệu bao gồm các cơ quan thực thi pháp luật, thanh tra, giám sát, các tổ chức tài chính, tổ chức kinh doanh ngành nghề phi tài chính chỉ định, UBND cấp tỉnh trong toàn bộ các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế giai đoạn 2012-2017.

Dựa trên các bộ công cụ đánh giá và số liệu tập hợp được cho thấy hai lĩnh vực được đánh giá có nguy cơ rửa tiền ở mức cao là ngân hàng và bất động sản. Kênh chuyển tiền phi chính thức cũng được đánh giá ở mức.

Cũng theo NHNN, trong báo cáo đánh giá rủi ro quốc gia của Việt Nam lần này, Việt Nam đã đưa ra danh sách 17 loại tội phạm nguồn chính của tội rửa tiền để đánh giá.

Trong đó, nguy cơ rửa tiền liên quan đến tội phạm tham ô, tham nhũng, chiếm đoạt tài sản, tội buôn bán, vận chuyển ma túy…là rất lớn.

Trước báo cáo, đánh giá của Ngân hàng nhà nước, chuyên gia kinh tế - TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, nguy cơ rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng được xác định có thể liên quan chủ yếu đến tới dòng tiền có nguồn gốc từ các hoạt động bất hợp pháp như mại dâm, buôn lậu, cờ bạc, các hành vi tham ô, tham nhũng, trốn thuế... Để che giấu nguồn tiền thu được, những đối tượng này phải tìm cách tẩu tán ra nước ngoài hoặc đưa vào nền kinh tế thông qua các tài khoản ngân hàng.   

Khi dòng tiền bẩn được chuyển qua các tài khoản ngân hàng đi vào thị trường, dùng để chi trả cho các hoạt động mua bán khác, tiền bẩn sẽ trở thành tiền sạch, các hoạt động giao dịch là hợp pháp, khó có thể kiểm soát được. 

Tuy nhiên, TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, việc để một nguồn tiền lớn, hàng nghìn tỉ đồng đi qua các ngân hàng mà không kiểm soát được là do cơ chế kiểm soát, cụ thể là cơ chế chống rửa tiền hiện nay còn chưa được làm tốt. 

Theo quy định của luật phòng chống, rửa tiền, những giao dịch đáng ngờ là những giao dịch có giá trị lớn, giao dịch phức tạp, giao dịch bằng tiền mặt mua, bán kim loại quý, đá quý có giá trị từ 300 triệu đồng trở lên trong một ngày.

Khi phát hiện có những giao dịch đáng ngờ, ngân hàng thương mại phải có trách nhiệm trao đổi làm rõ nguồn gốc số tiền với người gửi, bên cạnh đó, cũng phải có báo cáo cụ thể gửi cho Ngân hàng Nhà nước.

TS Nguyễn Trí Hiếu cho hay, nếu các cơ chế kiểm soát được thực hiện tốt, bản thân các ngân hàng cũng chủ động, ý thức trong việc phòng chống rửa tiền sẽ góp phần hạn chế rất nhiều nguy cơ tội phạm lợi dụng ngân hàng để rửa tiền.

Ông lấy ví dụ, một bà cụ 90 tuổi mang số tiền hàng tỉ đồng, vài tỉ đồng ra ngân hàng gửi, ngân hàng hoàn toàn có nghi ngờ, yêu cầu người gửi tiền giải thích rõ hơn về nguồn gốc số tiền mình có. Hay một cậu bé ít tuổi, còn đang đi học cũng mang tiền tỉ gửi vào ngân hàng thì hoàn toàn có thể xếp vào diện các hoạt động bất thường, cần phải làm rõ.

Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều ngân hàng còn lơ là, cơ chế kiểm soát chưa tốt, nhiều giao dịch lớn vẫn bị lọt, tạo cơ hội cho tội phạm lợi dụng, biến ngân hàng thành kênh rửa tiền hiệu quả.

Như vậy, vấn đề ở đây là các ngân hàng đang thiếu những quy trình kiểm soát chặt chẽ hoặc có các quy trình kiểm soát nhưng quá trình thực hiện lại chưa nghiêm, chưa chuẩn. 

Trước đó, ngày 30/4, Phó Thủ tướng Chính phủ Vương Đình Huệ đã ký Quyết định số 474 ban hành Kế hoạch hành động giải quyết những rủi ro rửa tiền, tài trợ khủng bố giai đoạn 2019 - 2020. Theo Quyết định này, Chính phủ đã phê duyệt Báo cáo kết quả đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, tài trợ khủng bố giai đoạn 2012-2017 và Kế hoạch hành động giải quyết những rủi ro rửa tiền, tài trợ khủng bố giai đoạn 2019 – 2020.

Báo cáo kết quả đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, tài trợ khủng bố giai đoạn 2012-2017 đã xác định rủi ro rửa tiền quốc gia là trung bình cao, rủi ro về tài trợ khủng bố quốc gia là thấp. Báo cáo cũng đã xác định rủi ro rửa tiền cụ thể cho các lĩnh vực ngân hàng, bất động sản, chứng khoán, casino...