Rất khó xác định vụ sáp nhập Uber vào Grab là vi phạm Luật Cạnh tranh

Ngày 26/3, Grab Việt Nam chính thức phát đi thông báo cho biết hoàn tất thương vụ thâu tóm Uber tại khu vực Đông Nam Á. Theo thông báo này, Grab đã mua toàn bộ hoạt động kết nối di chuyển, giao nhận thức ăn của Uber tại thị trường Đông Nam Á, đồng thời tích hợp các hoạt động này vào nền tảng di chuyển và công nghệ tài chính của Grab.

Uber vẫn giữ 27,5% cổ phần tại Grab, đồng thời CEO của Uber sẽ tham gia vào ban lãnh đạo của Grab.

Ngày 27/3, Cục Cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng, Bộ Công Thương đã có văn bản yêu cầu Grab cung cấp thông tin để làm rõ. Theo văn bản này, trên nguyên tắc để hoàn thành thương vụ ở thị trường Đông Nam Á, Grab và Uber phải xin phép cơ quan cạnh tranh của các nước tại Đông Nam Á có quy định này.

Văn bản cũng nêu rõ để có căn cứ xem xét, đánh giá việc mua lại theo quy định của pháp luật cạnh tranh, Cục Quản lý cạnh tranh yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thông tin, tài liệu có liên quan đến vụ mua lại nêu trên, hợp đồng Grab mua lại Uber tại Đông Nam Á. Thời hạn cuối cùng để cung cấp thông tin là trước ngày 3/4.

Tuy nhiên, xét trên nhiều phương diện, rất khó xác định được liệu Grab có đang vi phạm Luật Cạnh tranh của Việt Nam hay không.

Grab, Uber không chịu sự điều chỉnh của Luật Cạnh tranh Việt Nam

Ngày 27/3, tại Viện Nhà nước và Pháp luật, Trung tâm tư vấn pháp luật đã tổ chức một hội thảo với chủ đề "Khung thể chế cho nền kinh tế số". Trong hội thảo này, trường hợp của Uber và Grab tại Việt Nam là một chủ đề thảo luận rất sôi nổi liên quan đến việc liệu các bộ khung luật hiện nay có thể áp dụng đối với mô hình kinh doanh này hay không. Đặc biệt là đối với câu chuyện đảm bảo sự cạnh tranh công bằng giữa Grab, Uber và các hãng taxi truyền thống ở Việt Nam. Vấn đề trở nên nổi cộm hơn nữa khi Grab chính thức thâu tóm Uber trên thị trường Đông Nam Á, biến cuộc chiến của loại hình kinh doanh mới mẻ này trở thành cuộc chơi của duy nhất hãng Grab. 

Tại Việt Nam, theo quy định của Luật Cạnh tranh, trong trường hợp thị phần kết hợp của các bên chiếm trên 50% trên thị trường liên quan, tập trung kinh tế thuộc trường hợp bị cấm. 

Tuy nhiên, theo PGS. TS Nguyễn Như Phát, Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật, Viện Pháp luật và Nhà nước chia sẻ tại hội thảo, rất khó để áp dụng Luật Cạnh tranh vào trường hợp Uber bị Grab thâu tóm, làm triệt tiêu cạnh tranh trong lĩnh vực kinh doanh này. Trước hết, là vì Uber và Grab không phải là một chủ thể theo Luật Cạnh tranh.

Ông Phát cho biết, cần phải xác định chủ thể trong trường hợp Uber và Grab sáp nhập. "Ở đây, Uber là Uber hay “Uber và 21.000 đối tác tài xế”?. Còn phải xác định sản phẩm của Uber là gì? Thị trường địa lý liên quan là gì? Nếu không, áp dụng luật cạnh tranh rất khó khăn. Dù trên thực tế, việc họ sáp nhập với nhau ở nước ngoài nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường Việt Nam".

Cũng theo ông Phát, để có thể áp dụng Luật Cạnh tranh, cần đáp ứng đủ ba yếu tố.

“Trước hết, nó phải thuộc đối tượng và phạm vi áp dụng của luật cạnh tranh hiện hành cùng một loạt văn bản hướng dẫn thi hành liên quan.

Hai là, theo quy định về đối thủ cạnh tranh, liệu nó (Uber và Grab) có phải thành viên trong thị trường hay không? Nó có phải là doanh nghiệp hay không? Phải là doanh nghiệp Việt Nam thì mới có thể áp dụng, bởi đối tượng của Luật cạnh tranh là doanh nghiệp. Đây chưa khẳng định nó là doanh nghiệp hay không thì không thể áp dụng Luật cạnh tranh được.

Ba là, nó có nằm trong một thị trường liên quan nào hay không. Đặc biệt liên quan đến thị trường địa lý liên quan đến sản phẩm dịch vụ của nó. Trong luật cạnh tranh, thị trường địa lý được xác định là nằm trên lãnh thổ Việt Nam, tuy nhiên, sản phẩm dịch vụ của Uber và Grab lại được cung cấp đa quốc gia... Đó là những vấn đề khó xử mà trong phạm vi của mình, Luật Cạnh tranh khó có thể được áp dụng trong trường hợp sáp nhập của Uber và Grab".

Ở đây, nếu xét về tư cách pháp nhân, phía Grab đã đăng ký kinh doanh tại Việt Nam với đại diện là Công ty TNHH Grabtaxi. Như vậy, xét về vai trò, các hoạt động của Grabtaxi đã có thể được đưa vào diện xem xét của Luật Cạnh tranh. Tuy nhiên, Uber Việt Nam thì không như vậy, đơn vị này khẳng định mình không phải là doanh nghiệp mà chỉ là đại diện do Uber B.V có trụ sở tại Hà Lan ủy quyền. Cho nên, việc phân định liệu có phải Grab mua lại Uber và chi phối thị trường dịch vụ liên quan đến vận tải trên nền tảng kỹ thuật số ở Việt Nam hay không sẽ bị vướng mắc ở điểm định danh chính xác Uber là gì. 

Xét về thị phần trong thương vụ sáp nhập này, phía Cục quản lý cạnh tranh sẽ phải xác định được, liệu sau sáp nhập, Grab đã chiếm tổng trên 50% thị trường liên quan hay chưa? Việc xác định thị trường liên quan của hai hãng này cũng là một vấn đề. Cả hai đều không công nhận mình là một đơn vị kinh doanh dịch vụ vận tải, nên phía Cục Quản lý cạnh tranh sẽ không thể tính tổng thị trường kinh doanh loại hình dịch vụ này để tính ra thị phần cho cả 2 hãng. Và nếu không thể xác định đây là loại hình dịch vụ gì, áp dụng Luật Cạnh tranh để xem xét thị phần là khá khiên cưỡng. 

Còn xét về thị trường địa lý liên quan là khu vực địa lý cụ thể trong đó có những hàng hóa, dịch vụ có thể thay thế cho nhau với các điều kiện cạnh tranh tương tự và có sự khác biệt đáng kể với các khu vực lân cận thì Hà Nội không thể so sánh với Khánh Hòa hay TPHCM so sánh với Hà Nội do những khác biệt đáng kể về thị trường nên không tính được là thị trường liên quan cho Grab hay Uber.

Theo báo cáo của TP Hà Nội được Bộ GTVT dẫn lại, các doanh nghiệp kinh doanh trên thị trường kết nối vận tải bằng công nghệ tại thủ đô Hà Nội, tính riêng Grab đã có 11.474 xe/12.654 xe, chiếm 90,67% tổng phương tiện tham gia (tính đến 20/11/2017).

Grab mua lại mảng kinh doanh của Uber ở Đông Nam Á, và Việt Nam chỉ là một trong số các thị trường trong cuộc sáp nhập này. Tuy nhiên, nếu cuộc mua bán này bị xem xét theo Luật Cạnh tranh và các Sở GTVT tạm dừng cấp phép chuyển đổi xe hợp đồng đã cấp cho Uber qua cho Grab thì ít nhiều việc kinh doanh tại Việt Nam sau cuộc sáp nhập cũng không dễ dàng gì.

Những ứng dụng của kinh tế số đang thâm nhập ngày càng sâu vào đời sống xã hội và nền kinh tế toàn cầu như một hiện tượng khách quan. Các dịch vụ mới trên nền tảng số liên tục được phát triển và tạo ra hàng loạt các hệ quả tích cực. Tuy nhiên, nó cũng là vấn đề đối với các nhà hoạch định chính sách và xây dựng pháp luật bởi sự biến động và thay đổi không ngừng, khiến cho hệ thống pháp lý hiện nay không còn phù hợp trong điều chỉnh cả nền kinh tế.