Hàng loạt thay đổi quan trọng về điều kiện và đối tượng đặc xá sẽ được áp dụng

Tờ trình của Chính phủ nêu rõ, hạn chế lớn trong công tác thi hành Luật Đặc xá thời gian qua là số lượng người được đặc xá trong mỗi đợt là khá lớn, chưa thể hiện rõ tính đặc biệt trong việc hưởng ân huệ của người đứng đầu Nhà nước đối với người phạm tội.

Tuy nhiên, Uỷ ban Tư pháp, cơ quan thẩm tra dự án luật chỉ ra rằng, cả tờ trình và nhất là báo cáo tổng kết chưa phân tích cụ thể, rõ ràng hạn chế này xuất phát từ những quy định cụ thể nào của luật hiện hành để làm căn cứ sửa đổi, bổ sung cho phù hợp. 

Dự thảo luật sửa đổi lớn về chính sách đặc xá, nhất là việc thay đổi điều kiện và đối tượng đặc xá… nhưng báo cáo đánh giá tác động mới chủ yếu so sánh quy định về đặc xá với quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện mà chưa đánh giá rõ tác động của việc thay đổi các quy định này.

Báo cáo thẩm tra cho biết so với luật hiện hành có hai điều kiện giữ nguyên và hai điều kiện sửa đổi.

Cụ thể, điều kiện thứ ba tại luật hiện hành là đã chấp hành được ít nhất 1/3 thời gian đối với hình phạt tù có thời hạn, ít nhất 14 năm đối với hình phạt tù chung thân. Dự thảo luật sửa thành: đã chấp hành được ít nhất 1/2 thời gian đối với hình phạt tù có thời hạn, ít nhất 15 năm đối với hình phạt tù chung thân.

Điều kiện thứ tư, luật hiện hành quy định đối với người bị kết án phạt tù về tội phạm tham nhũng hoặc một số tội khác do Chủ tịch Nước quyết định thì phải chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, bồi thường thiệt hại, án phí hoặc nghĩa vụ dân sự khác. 

Dự thảo luật sửa thành: người bị kết án phạt tù về bất kỳ tội gì đều phải chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, án phí, bồi thường thiệt hại hoặc nghĩa vụ dân sự khác; trừ trường hợp được Chủ tịch Nước xem xét, quyết định đối với khoản tiền phạt bổ sung, án phí; có văn bản không yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc đồng ý bồi thường thiệt hại sau khi được đặc xá.

Hiện có hai luồng ý kiến, nếu giữ quy định về điều kiện đặc xá như dự thảo luật hoặc theo hướng chặt chẽ hơn thì sẽ dẫn tới trùng lặp về chính sách do các đối tượng đủ điều kiện được xét đặc xá thì cơ bản đã được tòa án tha tù trước thời hạn có điều kiện, nên hầu như không còn đối tượng để xét đặc xá nữa.

Có quan điểm cho rằng trong khi Nhà nước ta đang có đồng thời nhiều chính sách khoan hồng đối với người bị kết án phạt tù thì để quán triệt đúng quan điểm đặc xá là sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước và khắc phục được hạn chế của công tác đặc xá như thời gian qua, dự thảo luật cần sửa đổi theo hướng chỉ quy định đặc xá đối với các trường hợp tại khoản 2 điều 10 của dự thảo Luật.

Theo đó, về đối tượng chỉ áp dụng đặc xá đối với một số đối tượng nhất định, đặc biệt như: người đã lập công lớn trong thời gian chấp hành án phạt tù, người đang mắc bệnh hiểm nghèo, người bị kết án phạt tù là phụ nữ đang có thai hoặc đang nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi…

Về điều kiện thì phải đáp ứng các điều kiện: có ý thức cải tạo tốt, đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, bồi thường thiệt hại, án phí hoặc nghĩa vụ dân sự khác. Riêng điều kiện về thời gian đã chấp hành án thì nên quy định theo hướng ngắn hơn so với điều kiện quy định tại điều 66 của Bộ luật Hình sự.

Về điều kiện đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, án phí, bồi thường thiệt hại hoặc nghĩa vụ dân sự khác, nhiều ý kiến tại cơ quan thẩm tra cho rằng, Luật Đặc xá hiện hành quy định chỉ áp dụng điều kiện này với đối tượng phạm tội tham nhũng và một số tội phạm khác do Chủ tịch nước quyết định. Dự thảo luật sửa đổi theo hướng đây là điều kiện bắt buộc đối với mọi tội phạm.

Trước đó, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành tại Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24/04/2018 hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 Bộ luật Hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện đã được 

Một trong những nội dung được hướng dẫn tại Nghị quyết này là điều kiện rút ngắn thời gian thử thách đối với người được tha tù trước thời hạn. Theo đó, đối tượng này được rút ngắn thời gian thử thách nếu đã chấp hành được ít nhất 1/2 thời gian thử thách; Có nhiều tiến bộ trong thời gian thử thách như: Tích cực học tập, lao động, sửa chữa lỗi lầm; lập thành tích trong sản xuất… được cơ quan cấp tỉnh trở lên khen thưởng.

Về mức rút ngắn thời gian thử thách, mỗi năm người được tha tù trước thời hạn được xem xét, rút ngắn thời gian thử thách 01 lần từ 03 tháng - 02 năm; nếu thời gian thử thách còn dưới 03 tháng thì có thể được rút ngắn hết thời gian thử thách còn lại.

Ngoài hướng dẫn về việc rút ngắn thời gian thử thách, Nghị quyết còn hướng dẫn cụ thể về điều kiện tha tù trước thời hạn đối với trường hợp chấp hành án phạt tù về tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng; về tội phạm ít nghiêm trọng và tha tù trước thời hạn đối với người dưới 18 tuổi đang chấp hành án phạt tù. Nghị quyết này có hiệu lực từ ngày 09/06/2018.