Thống kê kinh tế ngầm sẽ buộc kinh doanh ‘lên’ doanh nghiệp?

Theo kế hoạch của Chính phủ giao, bắt đầu từ năm 2020, Tổng cục Thống kê (Bộ KH&ĐT) sẽ thực hiện nhiệm vụ thống kê chính thức các thành phần kinh tế trong khu vực kinh tế ngầm. 

Theo đó, cùng với mục tiêu trên, đề án cũng nhằm tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chuyên môn nghiệp vụ thống kê nói chung và nghiệp vụ biên soạn tài khoản quốc gia nói riêng, từng bước tiếp cận các chuẩn mực, thông lệ thống kê quốc tế; góp phần bổ sung hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước đối với nền kinh tế.

Đề án yêu cầu phải nghiên cứu cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát; khảo sát, đánh giá toàn diện thực trạng khu vực kinh tế chưa được quan sát trong nền kinh tế; xây dựng danh mục các hoạt động kinh tế phản ánh phạm vi, quy mô của khu vực kinh tế này; phương pháp đo lường.

Giải pháp chủ yếu của đề án là khảo sát, đánh giá cụ thể, chi tiết và toàn diện thực trạng các hoạt động kinh tế chưa được quan sát theo 5 nhóm hoạt động của ba khu vực kinh tế (Khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản, khu vực công nghiệp và xây dựng, khu vực dịch vụ); loại hình sở hữu (Kinh tế Nhà nước, kinh tế ngoài Nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài); ngành, lĩnh vực; địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và các tiêu thức khác. Trên cơ sở đó, xây dựng danh mục các hoạt động kinh tế chưa được quan sát.

Xây dựng, ban hành Hệ thống chỉ tiêu thống kê nguồn thông tin đầu vào đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát, bảo đảm tính toàn diện và khả thi, phù hợp với khả năng thu thập thông tin của ngành Thống kê và các cơ quan, tổ chức liên quan, trong đó quy định rõ ràng, đầy đủ tiêu thức phân tổ, kỳ thu thập thông tin, cơ quan chịu trách nhiệm thu thập. Định kỳ rà soát, cập nhật bổ sung Hệ thống chỉ tiêu thống kê nguồn thông tin đầu vào để đáp ứng yêu cầu với thực tế.

Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chuyên môn nghiệp vụ thống kê, góp phần nâng cao hiệu quả đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát. Sử dụng đồng thời ba hình thức: Điều tra thống kê, báo cáo thống kê và khai thác dữ liệu hành chính trong thu thập thông tin...

Thực hiện thống kê kinh tế ngầm được cho sẽ loại bỏ nghi vấn doanh nghiệp có hai sổ (một sổ báo cáo thuế, một sổ thu, chi thực) hay chuyện hộ kinh doanh kê khai không trung thực kê khai doanh thu để giảm mức đóng thuế.

Thực tế, khi thành lập doanh nghiệp hộ kinh doanh nhận được nhiều lợi thế như được trừ chi phí đầu vào, hoàn thuế, giảm lệ phí đăng ký doanh nghiệp, dưởng nhiều ưu đãi từ Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa...

Tuy nhiên thực tế nhiều hộ kinh doanh không muốn thành doanh nghiệp. Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, nhiều hộ kinh doanh thừa nhận rất ngại chuyển sang mô hình doanh nghiệp vì phải thay đổi chế độ kế toán từ thuế khoán lên tự khai, tự nộp, tự in và sử dụng hóa đơn. Bên cạnh đó, cách thức quản lý sổ sách thay đổi đòi hỏi hộ kinh doanh phải thuê nhân lực, xây dựng hệ thống quản trị…, làm gia tăng chi phí.

Tuy nhiên, lý do sâu xa hơn khiến các chủ hộ không mặn mà với việc chuyển đổi là khi trở thành doanh nghiệp thì áp lực thanh tra, kiểm tra sẽ càng nhiều, rủi ro càng lớn. Điều này được phản ánh rõ qua kết quả điều tra của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) được công bố những năm qua. Tại các bản báo cáo này, VCCI đã phải lên tiếng cảnh báo về tình trạng doanh nghiệp bị thanh tra, kiểm tra quá nhiều, khi bình quân một doanh nghiệp nhỏ và vừa phải tiếp đón từ 1 - 2 đoàn thanh tra, kiểm tra trong 1 năm; còn doanh nghiệp quy mô lớn phải đón tới 3, thậm chí 4 đoàn.

Bên cạnh đó, theo điều tra của Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VERP), ngoài chi phí chính thức như thuế, chi cho lao động…, các khoản chi không chính thức quá cao khiến nhiều hộ không mặn mà chuyển đổi thành doanh nghiệp.