Uber, Grab có nắm quyền quyết định giá hay không?

"Không như một vài tuyên bố của một số chính khách, mà họ chỉ khuyến nghị giá phù hợp với hoàn cảnh ở thời điểm yêu cầu dịch vụ của người tiêu dùng. Còn quyền quyết định vẫn thuộc về tài xế và người tiêu dùng khi họ nhấn nút đồng ý và chấp nhận mức giá đề xuất đấy". Đây là lập luận được đa số các cử tọa tán đồng tại hội thảo "Khung thể chế cho nền kinh tế số" do Viện Nhà nước và Pháp luật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức hôm 27/3/2018 tại Hà Nội.

Hội thảo bàn về một số nội dung nổi bật trong đời sống kinh tế số như việc định danh dịch vụ mới, chính sách cạnh tranh và quyền tự quyết của các bên trong chuỗi cung ứng của nền kinh tế số. Chủ đề đang rất thu hút sự quan tâm của mọi người nên nhiều bộ, ngành cũng đã cử đại biểu đến tham dự.

Tại hội thảo này, câu chuyện xung quanh sự có mặt của hai dịch vụ Uber và Grab tại Việt Nam được xem là một trường hợp điển hình cho nền kinh tế số hiện nay. Các khách mời cũng tập trung phân tích và mổ xẻ góc nhìn pháp lý đối với Uber và Grab sẽ trở thành tiền đề cho ứng xử của pháp luật, chính sách nhà nước đối với nền kinh tế chia sẻ trong tương lai. 

Đối với góc nhìn về việc, liệu Uber và Grab có nắm quyền quyết định giá dịch vụ hay không, và rộng ra, đối với quyền tự quyết của các bên tham gia vào một dịch vụ kinh tế phát sinh, ông Ngô Vĩnh Bạch Dương, trưởng Phòng Luật Kinh tế, Viện Pháp Luật và Nhà nước với bài trình bày về các điều kiện giao dịch chung, đã nêu quan điểm:

Trong xã hội hiện đại, việc thương lượng với từng khách hàng, từng đối tác về những nội dung giống nhau là không cần thiêt và mất rất nhiều thời gian, tiền bạc. Hợp đồng gia nhập hay các điều kiện giao dịch chung cũng từ thực tế đó mà ra đời. Sự ứng dụng của nó đem lại những phồn vinh của các ngành công nghiệp, đặc biệt là bảo hiểm, ngân hàng và vận tải nơi mà người ta có thể cung cấp dịch vụ với số lượng và tần suất cực lớn. Kinh tế học, luật học đã chứng minh điều này.

Với các điều kiện giao dịch chung, người ta không thỏa thuận, thương lượng hay mặc cả gì, chỉ chấp nhận hay không chấp nhận các đề nghị. Nó được xem là một ngoại lệ tích cực của tự do hợp đồng Trong điều kiện ứng dụng công nghệ số, các điều kiện giao dịch chung được ứng dụng nhiều hơn và phức tạp hơn do sự phụ thuộc vào rất nhiều bên phát triển phần mềm, bản quyền tác giả, các quyền riêng tư và tự do cá nhân khác.

Thực tế đời sống dân sự cho thấy việc ủy quyền định đoạt tài sản, ủy quyền quyết định một phần hoặc toàn bộ các công đoạn liên quan đến hoạt động của các chủ thể kinh doanh là bình thường, miễn là không thủ tiêu quyền tự định đoạt của đương sự và xâm hại lợi ích các bên thứ ba cũng như trật tự công cộng.

Hiện nay, nhiều nhà kinh doanh trên nền tảng số có khả năng tích hợp  hệ thống hỗ trợ quyết định (decision support system) vào ứng dụng của mình. Các Hệ thống này được hình thành từ cơ sở dữ liệu lớn cùng các hàm đa biến, được các hãng trung gian kết nối số (digital intermediaries) sử dụng để tính toán, đưa ra các gợi ý chính xác về giá cước vận tải, giá thuê phòng nghỉ, phù hợp với thực trạng cung cầu theo thời gian thực.

Tuy nhiên, các hệ thống này không đưa ra quyết định về giá thay cho các đương sự. Dựa trên mức giá đề xuất, khách hàng có quyền quyết định đặt hàng hay không và sau khi nhận được đề xuất giao kết hợp đồng của khách hàng, nhà cung cấp có quyền quyết định chấp nhận hay từ chối đề xuất đó. Có thể thấy rất rõ thực tế này trong các ứng dụng của Uber hay Grab, ông Dương nhận định.

Điều quan trọng nhất là phải kiểm soát được những lạm dụng các điều kiện giao dịch chung để chèn ép đối tác yếu thế, xâm hại người tiêu dùng hoặc lợi ích bên thứ ba hay nhằm trốn tránh các nghĩa vụ của họ. Vấn đề này cần được giải quyết theo pháp luật cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng".

Kết luận của ông Dương về chủ đề này, ông Dương nhận định: "Dạng hợp đồng đặc biệt này được sử dụng rộng rãi và trong các giao dịch số. Với sự phức tạp và phát triển rất nhanh của công nghệ số, những thể chế pháp luật, cả chính thức và phi chính thức, chắc chắn sẽ không thể theo kịp. Đây là thực tế khách quan. Để kiểm soát các điều kiện giao dịch chung trong kinh tế số, những nguyên lý tổng quát, rường cột cần dứt khoát phải xác định mà tối quan trọng đấy là tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự".

Như vậy, về bản chất, quyền tự quyết của lái xe và khách hàng trước mức giá do các ứng dụng Uber và Grab đưa ra được bảo toàn. Tuy nhiên, trong điều kiện không còn đối thủ cạnh tranh, việc Grab có lợi dụng sự độc quyền để chèn ép giá cả dịch vụ đối với lái xe và khách hàng hay không và bảo vệ quyền lợi cho các bên liên quan đến dịch vụ của Grab lại cần được làm rõ.