Bối cảnh cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của tổ quốc

Nhân kỉ niệm 40 năm cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc (17/2/1979-17/2/2019), chúng ta hãy nhìn lại những bối cảnh diễn ra sự kiện này.

Sự thay đổi trong quan hệ tam giác chiến lược Trung - Xô - Mỹ thập niên 70 của thế kỷ XX

Khoảng 10 năm đầu khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập (1949 - 1959), với chính sách ngoại giao “Nhất biên đảo” (nghiêng hẳn về phe xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu), quan hệ Trung - Xô rất tích cực, góp phần đưa phong trào cách mạng thế giới phát triển mạnh mẽ, tiến công và làm tan rã hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân, đế quốc; tiêu biểu như thắng lợi của cách mạng Việt Nam, Lào, Campuchia, Triều Tiên (châu Á) và phong trào giải phóng dân tộc ở châu Phi, Mỹ La-tinh. Khi đó, đế quốc Mỹ là kẻ thù chung của hai nước Trung - Xô trong quan hệ tam giác chiến lược.

Tuy nhiên, 10 năm tiếp theo (1959 - 1969), quan hệ Trung - Xô – Mỹ có những diễn biến phức tạp, bắt đầu từ sự rạn nứt trong quan hệ Trung - Xô, đỉnh điểm là cuộc xung đột biên giới năm 1969. Trong khi đó, quan hệ Trung - Mỹ lại tốt đẹp hơn với dấu ấn Tổng thống Mỹ Nixon thăm Bắc Kinh (tháng 2/1972).

Sự thay đổi trong quan hệ tam giác chiến lược Trung - Xô - Mỹ đã ảnh hường tiêu cực đến sự phát triển của phong trào cách mạng thế giới, tác động trực tiếp đên công cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của Việt Nam.

Trong bối cảnh phong trào cách mạng thế giới bị phân hóa, mâu thuẫn Trung - Xô sâu sắc, Đảng ta đã khéo léo cân bằng được ảnh hưởng của hai nước lớn (Trung Quốc và Liên Xô) bằng đường lối độc lập tự chủ, tranh thủ sự giúp đỡ bạn bè thế giới để chấm dứt cuộc chiến tranh của đế quốc Mỹ.

Quan hệ Việt - Xô (1965 - 1975) phát triển mạnh mẽ, đã tác động mạnh đến những tính toán chiến lược của Trung Quốc. Sau khi Liên Xô giúp Việt Nam giành thắng lợi vĩ đại trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (tháng 4/1975), quan hệ Việt - Xô tiếp tục phát triển tốt đẹp.

Ngày 3/11/1978, nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô - Viết ký Hiệp ước Hữu nghị và hợp tác, đánh dấu bước phát triên mới của tình đoàn kết và hợp tác toàn diện giữa hai nước và sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn của Liên Xô đối với Việt Nam. Cùng với những điều khoản về hợp tác phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục, Hiệp ước còn đề cập đến vấn đề quốc phòng - an ninh, quy định: Hai bên sẽ trao đổi ý kiến với nhau về tất cả các vấn đề quan trọng có liên quan đến lợi ích hai nước; trong trường hợp một trong hai bên bị đe dọa tấn công thì hai bên sẽ lập tức trao đổi với nhau nhằm loại trừ mối đe dọa đó và áp dụng những biện pháp thích đáng có hiệu lực đảm bảo hòa bình và an ninh của hai nước.

Cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam

Ở Campuchia, tháng 4/1975, tập đoàn Pôn Pốt lên nắm quyền, lập ra nhà nước “Campuchia dân chủ ”, phản bội lại nhân dân Campuchia và phá hoại truyền thống đoàn kết hữu nghị của nhân dân hai nước Việt Nam - Campuchia, thực hiện chính sách diệt chủng cực kỳ tàn bạo ở Campuchia và xâm lược biên giới Tây Nam của Việt Nam.

Trước hành động xâm lược và diệt chủng tàn bạo của chế độ Pôn Pốt; đáp lời kêu gọi khẩn thiết của Mặt trận Đoàn kết dân tộc cứu nước Campuchia, Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân Việt Nam đã thực hiện quyền tự vệ chính đáng của mình, đập tan các hành động xâm lược, cùng quân dân Campuchia chiến thắng chế độ diệt chủng Pôn Pốt, giải phóng Campuchia ngày 7/1/1979.

Thắng lợi của nhân dân Việt Nam trong Cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam của Tổ quốc và cùng quân dân Camauchia chiến thắng chế độ diệt chủng Pôn Pổt đã đẩy sự căng thẳng trong quan hệ Trung Quốc - Việt Nam lên đỉnh điểm.

Trung Quốc gia tăng các hoạt động khiêu khích, xung đột vũ trang trên biên giới phía Bắc Việt Nam

Ngay từ những năm đầu Việt Nam thống nhất đất nước, Trung Quốc đã tăng cường các hoạt động quân sự, khiêu khích vũ trang, xâm lấn đất đai, lên tới 2.175 vụ năm 1978, gây tình hình căng thẳng ở biên giới phía Bắc Việt Nam.

Từ tháng 5/1978, Trung Quốc vô cớ dựng lên “sự kiện nạn kiều”, thực chất là dụ dỗ, đe dọa, lần lượt cưỡng ép gần 20 vạn Hoa kiều đang sống yên bình ở Việt Nam phải về nước rồi trắng trợn vu cáo Việt Nam ngược đãi, xua đuổi Hoa kiều.

Từ cuối năm 1978, Trung Quốc tăng cường làm đường cơ động, xây dựng căn cứ, hệ thống kho trạm, vận chuyển tập kết vật chất, sơ tán nhân dân về phía sau. Họ tuyên bố lừa mị dư luận trong nước và quốc tế rằng chỉ sử dụng lực lượng “bộ đội biên phòng” để “tự vệ”, bởi Việt Nam "lấn chiếm đất đai”, “quấy rối". Thực tế, trên vùng biên giới Việt - Trung không có lực lượng vũ trang nào của Việt Nam gây sức ép buộc Trung Quốc phải “tự vệ”, chỉ có phía Trung Quốc chuẩn bị lực lượng quy mô lớn đánh Việt Nam.

Từ tháng 8/1978, phía Trung Quốc điều động lực lượng từ phía sau ra biên giới gồm 9 quân đoàn và 5 sư đoàn độc lập (tổng cộng 32 sư đoàn bộ binh), cùng 550 xe tăng, xe bọc thép, 2.558 pháo (trong đó có 1.092 pháo xe kéo), 676 máy bay...

Trên hướng biển có hàng chục tàu chiến thuộc Hạm đội Nam Hải hỗ trợ.

Ngoài ra, phía Trung Quốc còn bố trí nhiều trận địa pháo, trạm ra đa, trang bị vũ khí cho dân binh các công xã ở vùng biên giới, tổ chức nhiều cuộc diễn tập, gây căng thẳng trên vùng biên giới phía Bắc.

Đêm 16 rạng ngày 17/2/1979 (đêm thứ Bảy rạng ngày Chủ nhật), lợi dụng trời tối, sương mù, phía Trung Quốc bí mật đưa lực lượng lớn vượt biển, luồn sâu vào nhiều khu vực trên toàn tuyến biên giới, từ Pò Hèn (Quảng Ninh) đen Pa Nậm Cúm (Lai Châu); đồng thời, triển khai đội hình gồm một lực lượng lớn áp sát biên giới chuẩn bị tiến công.

Đối phương hy vọng thực hiện được 5 mục tiêu:

Một là, cứu bọn Pôn Pốt, giữ Campuchia trong quỹ đạo của họ. Đây được cho là mục tiêu chủ yếu. Ý đồ là chiếm một số khu vực đất đai của ta ở gần biên giới, nếu ta sơ hở sẽ tiến vào sâu, buộc ta đàm phán, đòi ta rút quân khỏi Campuchia để đánh đổi việc họ rút quân. Hoặc buộc ta vì lo bảo vệ miền Bắc phải rút quân khỏi Campuchia, tạo điều kiện cho quân Pôn Pốt bảo toàn lực lượng.

Hai là, tranh thủ Mỹ và các nước đế quốc giúp họ xây dựng “bốn hiện đại hóa” (nông nghiệp, công nghiệp, quân đội và khoa học - kỹ thuật).

Ba là, phá hoại tiềm lực quốc phòng và kinh tế của ta, tiêu diệt một bộ phận lực lượng vũ trang ta, nhất là khối bộ đội chủ lực, phá hoại các cơ sở kinh tế, gây tâm lý khủng khiếp trong nhân dân ta, kích động bạo loạn, hạ uy thế quân sự, chính trị to lớn của ta sau chiến thẳng 30/4/1975.

Bốn là, uy hiếp Lào từ phía Bắc, làm suy yếu liên minh chiến đấu Việt - Lào, buộc Lào “trung lập” trong cuộc đấu tranh giữa ta và họ; phá hoại Lào toàn diện, buộc Lào theo họ chống lại ta, uy hiếp ta từ phía Tây. 

Năm là, thăm dò phản ứng của Liên Xô và dư luận thế giới để chuẩn bị cho những bước phiêu lưu sau này.

Việt Nam nỗ lực giải quyết bằng biện pháp hòa bình, sẵn sàng thực hiện cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của tổ quốc

Việt Nam nỗ lực giải quyết căng thẳng bằng biện pháp hòa bình; đồng thời chuyển lực lượng vũ trang sang trạng thái sẵn sàng cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, quyết tâm bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ của Tổ quốc.

Trước diễn biến căng thẳng trên vùng biên giới phía Bắc, Đảng và Nhà nước ta kiên trì chủ trương giải quyết bằng biện pháp hòa bình; đồng thời khẩn trương tăng cường lực lượng, đẩy mạnh xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân bảo vệ Tổ quốc trên phạm vi cả nước, nhất là ở Quân khu 1 và Quân khu 2. 

Công an nhân nhân vũ trang (nay là Bộ đội Biên phòng) Việt Nam làm nhiệm vụ ở các đồn và cửa khẩu vùng biên giới các tỉnh phía Bắc thường xuyên tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước ta, tạo điều kiện thuận lợi, bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản cho Hoa kiều trở về nước. Nhiều chiến sĩ đã anh dũng hy sinh khi làm nhiệm vụ này.

Thực hiện sự chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, các đơn vị quân đội bổ sung quân số, vũ khí, trang bị, nâng cao sức mạnh chiến đấu, sẵn sàng nhận và hoàn thành nhiệm vụ được giao, sẵn sàng thực hiện cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.

Ngày 6/1/1979, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ra Chỉ thị về việc tăng cường chiến đấu các tỉnh phía Bắc, nêu rõ: “Phải theo dõi nắm chắc tình hình địch, kịp thời phát hiện âm mưu và hành động tiến công phá hoại của chúng, quyết không để bị bất ngờ, không mắc mưu khiêu khích của chúng”. Ban chấp hành cũng chỉ thị gấp rút đẩy mạnh công tác sẵn sàng cho cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc ở các địa phương trên toàn biên giới, bảo đảm sẵn sàng đánh bại địch ngay từ đầu trong bất kỳ tình huống nào.

Năm nay là tròn 40 năm kể từ khi Đảng, Nhà nước và nhân dân ta tiến hành cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của tổ quốc.