Giải mã ‘làn sóng’ lao động bỏ trốn bất hợp pháp tại Nhật Bản

- Hiện nay, có một bộ phận người Việt sang nước ngoài theo diện xuất khẩu lao động hoặc học nghề nhưng sau đó bỏ việc, trốn ra ngoài, cư trú hoặc làm việc trái phép. Từ thực tế của doanh nghiệp, ông nhận thấy tình trạng này hiện đang diễn ra như thế nào?

Tình trạng này không chỉ xảy ra với người Việt Nam mà còn xuất hiện ở lao động của nhiều quốc gia khác đang làm việc tại Nhật Bản. Tuy nhiên, theo thực tế chúng tôi quan sát được, tình trạng này trở nên đặc biệt nghiêm trọng và đáng báo động kể từ sau đại dịch Covid -19 cho đến nay. Sau đại dịch, những biến động về kinh tế, thu nhập, chi phí sinh hoạt và tỷ giá đã tác động không nhỏ đến tâm lý của người lao động nước ngoài tại Nhật Bản.

- Dựa trên số liệu và tình hình quản lý thực tế tại doanh nghiệp, tình trạng thực tập sinh/lao động bỏ trốn ra ngoài cư trú bất hợp pháp thường xảy ra vào thời điểm nào và diễn ra như thế nào?

Thông thường, tình trạng lao động bỏ trốn phát sinh nhiều ở giai đoạn mới xuất cảnh. Đây là thời điểm nhạy cảm, khi người lao động phải đối mặt với nhiều yếu tố tác động đến suy nghĩ, tư tưởng và dễ dẫn đến hành vi bỏ trốn.

Hành vi này thường diễn ra vào ban đêm hoặc những ngày nghỉ để tránh bị phát hiện. Người lao động cũng thường không tiết lộ ý định cho những người xung quanh như bạn cùng phòng, bạn cùng công ty, nghiệp đoàn, xí nghiệp tiếp nhận hoặc doanh nghiệp phái cử (đơn vị tuyển chọn, đào tạo và đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài).

- Từ thực tế hoạt động của doanh nghiệp, ông nhận thấy những nguyên nhân nào khiến một bộ phận người lao động sẵn sàng đánh đổi công việc hợp pháp để ra ngoài làm việc và cư trú bất hợp pháp?

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó đáng chú ý là áp lực tài chính và tâm lý muốn có thu nhập cao hơn. Một số lao động phải vay tiền để trang trải chi phí trước khi xuất cảnh nên khi thu nhập thực tế không đạt kỳ vọng, họ dễ nảy sinh tâm lý muốn tìm công việc bên ngoài.

Bên cạnh đó, một bộ phận lao động chưa chuẩn bị tốt về ngoại ngữ, văn hóa và tác phong làm việc trước khi sang Nhật. Khi gặp khó khăn trong công việc hoặc phát sinh mâu thuẫn với người sử dụng lao động, họ có thể tìm cách bỏ trốn thay vì tìm hướng giải quyết hợp pháp.

Ngoài ra, tâm lý đám đông và sự rủ rê của những người đang cư trú bất hợp pháp cũng là một yếu tố đáng lưu ý. Những lời giới thiệu về mức lương cao, công việc dễ kiếm có thể khiến lao động mới sang, đặc biệt khi chưa quen với cuộc sống tại Nhật, dễ bị lôi kéo.

Một nguyên nhân khác là người lao động chưa có định hướng rõ ràng cho tương lai, đồng thời chưa nhận thức đầy đủ về những hậu quả pháp lý và những rủi ro có thể phát sinh khi làm việc, cư trú trái phép.

- Công tác tuyển chọn, đào tạo và định hướng trước khi người lao động xuất cảnh có vai trò như thế nào trong việc giúp họ thích nghi và tuân thủ các quy định tại nước sở tại?

Luật đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng quy định khá rõ về thời gian đào tạo định hướng và việc cấp chứng chỉ giáo dục định hướng trước khi xuất cảnh. Điều đó cho thấy tầm quan trọng của công tác này và cũng là yêu cầu bắt buộc đối với các công ty đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài.

Theo tôi, đào tạo định hướng cho người lao động cũng giống như việc dạy một đứa trẻ. Nếu được hướng dẫn tốt, họ sẽ có ý thức, kiến thức để trở thành những người lao động tốt, có ích cho xã hội. Ngược lại, nếu bỏ qua khâu này, người lao động dễ thiếu kiến thức, thiếu khả năng thích nghi và bị lôi kéo, dụ dỗ.

Người lao động nếu không được trang bị đầy đủ kiến thức sẽ khó hiểu hết tác hại và hậu quả của việc vi phạm pháp luật. Vì vậy, cá nhân tôi cho rằng nên nâng thời gian đào tạo định hướng cơ bản lên khoảng một tháng để đạt hiệu quả tốt hơn. Hiện nay, thời lượng theo quy định là 74 tiết, mỗi tiết 45 phút; nếu đào tạo liên tục thì khoảng một tuần là có thể hoàn thành.

- Khi không còn tư cách làm việc hợp pháp, người lao động thường phải đối mặt với những vấn đề gì về việc làm, cư trú, bảo hiểm và các quyền lợi khác?

Khi bỏ trốn ra ngoài, người lao động trở thành lao động bất hợp pháp, bị cảnh sát truy tìm và mất nhiều quyền lợi, trong đó có việc tiếp cận các chế độ bảo hiểm khi khám, chữa bệnh.

Lao động bất hợp pháp có thể phải làm việc liên tục, thậm chí vượt quá quy định về thời gian và ngày làm việc, do những công ty tiếp nhận lao động bất hợp pháp không tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật. Điều này khiến nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cao hơn so với lao động hợp pháp. Khi gặp vấn đề về sức khỏe, họ cũng gặp khó khăn trong việc khám, chữa bệnh vì không có giấy tờ hợp pháp. Đó là sự đánh đổi sức khỏe không đáng.

Ngoài ra, đối với người lao động tại Nhật Bản có tham gia đóng lương hưu và có thể nhận lại khoản này khi về nước. Sau 3 năm thực tập sinh, số tiền thường khoảng 100 - 200 triệu đồng, tùy mức tùy theo mức lương cơ bản của từng công ty. Tuy nhiên, lao động bỏ trốn sẽ không được nhận khoản tiền này

- Những trường hợp vi phạm có thể gây ra những hệ quả gì đối với bản thân người lao động, doanh nghiệp và việc đưa lao động Việt Nam sang các thị trường nước ngoài?

Đối với người lao động, họ mất nhiều quyền lợi và phải đối mặt với nguy cơ về sức khỏe. Đặc biệt, từ ngày 10/9/2026, Chính phủ Việt Nam có thể xử phạt lên tới 100 triệu đồng và đánh dấu xấu trên VNeID đối với những lao động bỏ trốn ra ngoài mà không tự giác đầu thú về nước. Như vậy, người cố tình bỏ trốn còn phải đối mặt với những hệ lụy về pháp lý khi trở về Việt Nam.

Đối với doanh nghiệp, nếu tỷ lệ lao động bỏ trốn vượt quá 5% tổng số lao động đưa đi, doanh nghiệp sẽ bị Cục Quản lý lao động ngoài nước xem xét, mức cao nhất có thể là thu hồi giấy phép. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn phải chịu các chi phí phát sinh để giải quyết những thiệt hại do lao động bỏ trốn gây ra.

Ở phạm vi rộng hơn, tỷ lệ lao động bỏ trốn và vi phạm pháp luật tăng cao có thể ảnh hưởng đến nhu cầu tiếp nhận lao động Việt Nam của phía Nhật Bản. Điều này cũng tác động đến hoạt động đưa lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài và nguồn ngoại hối đóng góp cho nền kinh tế.

- Theo ông, để hạn chế tình trạng lao động bỏ trốn và vi phạm pháp luật ở nước ngoài, cần thay đổi điều gì từ khâu tuyển chọn, đào tạo cho đến quản lý sau xuất cảnh?

Trước hết, cần minh bạch trong tuyển chọn, đồng thời tư vấn đầy đủ về công việc, chế độ làm việc và quy định pháp luật để người lao động hiểu rõ trước khi sang Nhật Bản.

Về đào tạo, từ ngày 1/4/2027, Luật mới sẽ yêu cầu người lao động phải đạt chứng chỉ tiếng cơ bản mới được xuất cảnh. Đây là thay đổi quan trọng nhằm hạn chế tình trạng lao động bỏ trốn và vi phạm pháp luật.

Sau khi xuất cảnh, cần tăng cường hỗ trợ người lao động thông qua các kênh tư vấn, đường dây hỗ trợ bằng tiếng Việt của phía Nhật Bản. Đồng thời, các công ty xuất khẩu lao động và nghiệp đoàn quản lý phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm, kịp thời tháo gỡ khó khăn cho người lao động.

Cuối cùng, cần nâng cao vai trò và trách nhiệm của công ty xuất khẩu lao động và nghiệp đoàn quản lý khi người lao động sang Nhật Bản và các thị trường khác. Thực tế vẫn có những đơn vị chưa làm tròn trách nhiệm, khiến người lao động không được hỗ trợ kịp thời khi gặp khó khăn và dễ bị các đối tượng xấu lôi kéo bỏ trốn. Vì vậy, cần có quy định chặt chẽ và cứng rắn hơn đối với những đơn vị không thực hiện đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ của mình.

Xin cảm ơn ông về những chia sẻ và góc nhìn thực tế!