Tại sao Indonesia chẳng thu mấy lợi lộc từ chiến tranh thương mại?

Nikkei Asian Review ngày 27/3 đăng tải ý kiến về vấn đề này của trưởng dự án Đông Nam Á – Học viện Lowy, Ben Bland. 

Giàu tiềm năng

Với khoảng 260 triệu dân, một thị trường nội địa lớn và lực lượng lao động dồi dào nhưng thiếu việc làm, quốc gia này đáng lẽ phải là mục tiêu mà các nhà đầu tư nước ngoài nhắm tới.

Lương cơ bản trung bình của công nhân nhà máy tại Indonesia nằm ở mức 296 USD/tháng. Tuy cao hơn Việt Nam (227 USD), Campuchia (201 USD) và Bangladesh (109  USD), mức lương này vẫn thấp hơn nhiều sơ với Trung Quốc (493 USD), theo Tổ chức Ngoại thương Nhật Bản (ETO).

Mỗi năm, lực lượng lao động Indonesia tăng thêm 2-3 triệu người. Điều này khiến nhu cầu công việc tại đây cực kỳ lớn.

Ngoài ra, Indonesia còn cần công nghệ, kiến thức và tạo dựng quan hệ với các đối tượng quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để thu hút đầu tư, Jakarta đã đưa ra nhiều gia đoạn miễn thuế và hứa hẹn cấp phép cho các cửa hàng một điểm đến. Thế nhưng, doanh nghiệp vẫn tỏ ra chẳng mấy mặn mà.

Một nhà sản xuất Hong Kong từng đầu tư vào Indonesia tóm gọn nguyên nhân cho sự thờ ơ trên như sau:

“Bất cứ điều gì chính phủ nói, bạn đều cảm giác rằng đó không phải là điều bạn muốn”.

Nhưng không thể cất cánh

Chính phủ Indonesia cần phải giải quyết chỉ trích trên, bằng không, họ có thể bỏ lỡ “cơ hội duy nhất”, theo cách gọi của Ngân hàng Thế giới (WB), để vực dậy khu vực sản xuất của mình. Cơ hội này đến nhờ chiến tranh thương mại Mỹ - Trung đang khiến lãnh đạo các nhà máy tìm cách rời khỏi Trung Quốc.

Từ lâu, Indonesia cần giảm phụ thuộc vào xuất khẩu những mặt hàng như tha, dầu cọ và cao su, cũng như mở rộng ngàng sản xuất đang thu hẹp dần.

Theo WB, sự góp mặt của nước này vào xuất khẩu sản xuất toàn cầu giảm từ đỉnh điểm 0,8% (2000) còn 0,6% (2016). Ngược lại, trong cùng một giai đoạn, Việt Nam đã tăng từ 0,2% lên 1,2%.

Sau nhiều năm thiếu quyết đoán, những nhà kĩ trị trong chính phủ Indonesia cuối cùng cũng bắt đầu nhận thấy độ nghiêm trọng của vấn đề.

Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Indonesia, Bambang Brodjonegoro, cảnh báo “có nhiều lí do để lo lắng về tương lai đất nước” và chính phủ cần “đưa ra những quyết định chính sách ngay lập tức”.

Ông Brodjonegoro kêu gọi Indonesia lập “chính sách công nghiệp hiện đại” nhằm khuyến khích sản xuất hàng hóa giá trị gia tăng.

Trong chiến dịch tái tranh cử vào tháng 4, Tổng thống Joko Widodo hứa hẹn đảm bảo Indonesia sẽ không bị bỏ xa trong các lĩnh vực công nghệ, như dữ liệu lớn (big data), trí tuệ nhân tạo (AI) và robot.

Ông nói tới cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.

Thế nhưng, kế hoạch cải cách của ông Widodo có vẻ không mấy hấp dẫn đối với các nhà đầu tư dài hạn, cả trong và ngoài nước.

Nguồn gốc vấn đề

Một phần của vấn đề này là từ “lời nguyền tài nguyên”.

Tài nguyên giúp Indonesia thu về ngoại hối nhưng, ngược lại, khiến giới chính trị gia và doanh nghiệp nước này sao nhãng vấn đề phát triển.

Thêm vào đó là một di sản chống thực dân ăn sâu vào tiềm thức xã hội. Những yếu tố này đang tạo nên sự ngờ vực trong nước đối với đầu tư và công nhân nước ngoài.

Các tập đoàn và doanh nghiệp quốc doanh chiếm lĩnh thị trường Indonesia đang trục lời từ cách tư duy hướng nội này, nhằm đảm bảo môi trường pháp lý có lợi cho họ.

Cắt giảm nhập và xuất khẩu, cũng như các quy định đối với hàng nội địa, giúp nhóm doanh nghiệp trên giữ vững vị thế trong nước. Thế nhưng, chính điều này đang khiến Indonesia tách dần khỏi chuỗi cung ứng khu vực và xa hơn là nền sản xuất toàn cầu.

Indonesia được xem là một nạn nhân điển hình cho quá trình “phi công nghiệp hóa sớm”. Khái niệm này của nhà kinh tế học Havard, Dani Rodrik, miêu tả các quốc gia đang phát triển có nền sản xuất suy sụp trước khi đạt tới mức thu nhập như các nước đã phát triển.

Nếu việc xây dựng lại nền sản xuất thất bại, Indonesia có nguy cơ bị bỏ lại trong khi các nước khác chớp lấy thời cơ từ cuộc chiến thương mại. Tệ hơn, quốc gia này được dự báo sẽ rơi vào cơn ác mộng nhân khẩu học, một khi không thể tạo ra cơ hội việc làm cho nguồn nhân lực trẻ và ngày càng phình to của mình.